Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Vì sao phải phân loại sinh vật?
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em giải thích được vì sao cần phân loại sinh vật, và nêu được nguyên tắc chung: xếp các sinh vật có đặc điểm cấu tạo và sinh học ổn định giống nhau vào cùng một nhóm.
Kiến thức nền cần nhớ
Ở Tiểu học, em từng sắp xếp đồ vật quen thuộc thành từng nhóm — xếp riêng đồ chơi, riêng sách vở, hoặc xếp các con vật nuôi trong nhà thành nhóm sống trên cạn và nhóm sống dưới nước (prior-grade review). Các bài trước của môn Khoa học tự nhiên lớp 6 đã cho em biết tế bào là đơn vị cấu tạo chung của mọi cơ thể sống, từ một vi khuẩn đơn bào đến một cây bàng nhiều tỉ tế bào (same-grade bridge). Bài này dùng chính đặc điểm cấu tạo tế bào đó — cùng với nhiều đặc điểm khác — làm cơ sở để xếp hàng triệu loài sinh vật vào một hệ thống chung.
Khởi động
Nếu ba bạn trong lớp cùng được giao xếp mười hai con vật ở vườn thú thành từng nhóm, nhưng mỗi bạn chọn một tiêu chí khác nhau — bạn A xếp theo màu lông, bạn B xếp theo nơi con vật đang đứng, bạn C xếp theo có xương sống hay không — ba bảng kết quả đó có giống nhau không? Và nếu một nhà khoa học ở Nhật Bản với một nhà khoa học ở Việt Nam cùng nghiên cứu một loài cây nhưng gọi nó bằng hai tên địa phương khác hẳn nhau, họ có đang nói về cùng một loài mà không biết hay không?
Kiến thức trọng tâm
Trái Đất có hàng triệu loài sinh vật khác nhau, và số loài chưa được các nhà khoa học mô tả còn lớn hơn nhiều. Nếu không có một hệ thống chung để gọi tên và sắp xếp, việc nghiên cứu, trao đổi thông tin giữa các nhà khoa học ở những nơi khác nhau, hay đơn giản là việc học sinh học sinh học, sẽ trở nên hỗn loạn. Phân loại sinh vật là việc sắp xếp các sinh vật thành từng nhóm dựa trên những đặc điểm giống nhau về cấu tạo, môi trường sống và các đặc điểm sinh học khác, để việc nhận diện, gọi tên và nghiên cứu chúng trở nên có hệ thống.
Nguyên tắc phân loại không phải là xếp tuỳ ý theo sở thích, mà dựa trên những đặc điểm chung có tính khoa học — nghĩa là đặc điểm ổn định, không đổi theo cá nhân người quan sát hay theo thời điểm quan sát. Loại tế bào (nhân sơ hay nhân thực), số lượng tế bào (đơn bào hay đa bào), cách lấy thức ăn (tự dưỡng hay dị dưỡng), hay có xương sống hay không đều là đặc điểm ổn định như vậy. Ngược lại, màu lông mà người quan sát yêu thích, vị trí một con vật đang đứng trong chuồng, hay kích thước 'to' hay 'nhỏ' so với một vật khác đều không phải đặc điểm ổn định — hai người quan sát cùng một sinh vật vào hai thời điểm khác nhau có thể đưa ra kết luận trái ngược.
Một đặc điểm dùng được để phân loại phải cho cùng một kết quả dù ai quan sát, quan sát lúc nào.
Một lợi ích trực tiếp của hệ thống phân loại chung là giải quyết đúng vấn đề đặt ra ở đầu bài: hai nhà khoa học ở hai quốc gia khác nhau, dù gọi một loài cây bằng hai cái tên địa phương hoàn toàn khác nhau trong tiếng mẹ đẻ của họ, vẫn có thể xác nhận họ đang nói về cùng một loài — miễn là cả hai cùng tra theo hệ thống phân loại và tên khoa học chung, điều mà bài học sau sẽ giới thiệu chi tiết.
Ví dụ
Hai bạn xếp cùng sáu con vật theo hai tiêu chí khác nhau
1
Hai bạn Minh và Hoa cùng quan sát sáu con vật: gà, cá, mèo, bướm, rắn, chó. Minh xếp theo màu sắc nổi bật (con vật màu sặc sỡ và con vật màu trơn), còn Hoa xếp theo có xương sống hay không. Vì sao hai bảng kết quả của Minh và Hoa lại khác hẳn nhau, và cách xếp nào phù hợp làm cơ sở phân loại khoa học?
2
Tiêu chí của Minh — màu sắc nổi bật — phụ thuộc vào cảm nhận cá nhân về thế nào là 'sặc sỡ', nên hai người quan sát khác nhau có thể xếp bướm (nhiều màu) và gà (có thể sặc sỡ hoặc không tuỳ giống) vào hai nhóm khác nhau.
3
Theo nguyên tắc đã học, một đặc điểm dùng để phân loại khoa học phải ổn định, cho cùng kết quả dù ai quan sát. Tiêu chí của Hoa — có xương sống hay không — là một đặc điểm cấu tạo cố định của mỗi loài: gà, cá, mèo, rắn có xương sống; bướm không có xương sống, dù ai quan sát cũng xác nhận như vậy.
4
Nếu đổi người quan sát khác, kết quả của Minh có thể thay đổi tuỳ cảm nhận, còn kết quả của Hoa luôn giữ nguyên — đây chính là dấu hiệu phân biệt một tiêu chí khoa học với một tiêu chí chủ quan.
5
Vậy cách xếp của Hoa — dựa trên có xương sống hay không — phù hợp làm cơ sở phân loại khoa học, còn cách xếp của Minh chỉ là một cách sắp xếp chủ quan, không dùng được trong khoa học.
Ví dụ
Chọn tiêu chí phân loại đúng cho một nhóm sinh vật (dạng đề kiểm tra)
1
Cho bốn sinh vật: cây bàng, con giun đất, vi khuẩn E. coli, con chim sẻ. Một bảng đặc điểm ghi: cây bàng cao khoảng 8 mét, con giun đất dài khoảng 15 xăng-ti-mét, vi khuẩn E. coli chỉ quan sát được dưới kính hiển vi, con chim sẻ nặng khoảng 25 gam. Bạn Nam đề xuất dùng 'kích thước cơ thể' làm tiêu chí phân loại chính cho bốn sinh vật này. Đề xuất của Nam có phù hợp không? Vì sao?
2
Kích thước cơ thể là một con số đo được, nhưng bản thân nó không phản ánh cấu tạo hay cách sống của sinh vật — hai loài có kích thước gần bằng nhau có thể thuộc hai giới hoàn toàn khác nhau.
3
Theo nguyên tắc phân loại khoa học, tiêu chí cần phản ánh đặc điểm cấu tạo hoặc sinh học ổn định của sinh vật — như loại tế bào, số lượng tế bào, cách lấy thức ăn — chứ không phải một con số đo bên ngoài có thể trùng lặp ngẫu nhiên giữa các loài không liên quan.
4
Nếu dùng kích thước, một con giun đất 15cm và một cây con mới nảy mầm cũng cao khoảng 15cm sẽ bị xếp gần nhau, dù một bên là động vật đa bào dị dưỡng và bên kia là thực vật đa bào tự dưỡng — hoàn toàn không liên quan về mặt sinh học.
5
Vậy đề xuất của Nam không phù hợp: kích thước cơ thể không phải là đặc điểm cấu tạo hay sinh học ổn định, nên không dùng làm tiêu chí phân loại khoa học chính.
Sai lầm thường gặp
Sai lầm thường gặp là nghĩ phân loại chỉ đơn giản là 'đếm số lượng đặc điểm giống nhau' bất kể đặc điểm đó là gì. Xếp hai sinh vật vào cùng nhóm vì chúng đều 'màu xanh' hay đều 'sống ở vườn trường' không phải là phân loại khoa học, vì đó là đặc điểm ngẫu nhiên, không phản ánh quan hệ cấu tạo hay nguồn gốc giữa hai sinh vật. Phân loại khoa học luôn dựa trên đặc điểm cấu tạo và sinh học ổn định — loại tế bào, số lượng tế bào, cách lấy thức ăn, có xương sống hay không — chứ không phải đặc điểm bề ngoài ngẫu nhiên.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Phân loại sinh vật là xếp các sinh vật có đặc điểm cấu tạo và sinh học ổn định giống nhau vào cùng một nhóm — không phải xếp theo cảm nhận chủ quan hay đặc điểm ngẫu nhiên. Một hệ thống phân loại và tên gọi chung giúp các nhà khoa học ở mọi nơi nói về cùng một loài mà không nhầm lẫn.
Bài tiếp theo đi vào chi tiết hệ thống đó: các sinh vật được xếp vào bao nhiêu bậc phân loại, và mỗi loài mang một tên khoa học được viết theo quy cách nào.
Ở Tiểu học, em từng sắp xếp đồ vật quen thuộc thành từng nhóm — xếp riêng đồ chơi, riêng sách vở, hoặc xếp các con vật nuôi trong nhà thành nhóm sống trên cạn và nhóm sống dưới nước (prior-grade review). Các bài trước của môn Khoa học tự nhiên lớp 6 đã cho em biết tế bào là đơn vị cấu tạo chung của mọi cơ thể sống, từ một vi khuẩn đơn bào đến một cây bàng nhiều tỉ tế bào (same-grade bridge). Bài này dùng chính đặc điểm cấu tạo tế bào đó — cùng với nhiều đặc điểm khác — làm cơ sở để xếp hàng triệu loài sinh vật vào một hệ thống chung.
Nếu ba bạn trong lớp cùng được giao xếp mười hai con vật ở vườn thú thành từng nhóm, nhưng mỗi bạn chọn một tiêu chí khác nhau — bạn A xếp theo màu lông, bạn B xếp theo nơi con vật đang đứng, bạn C xếp theo có xương sống hay không — ba bảng kết quả đó có giống nhau không? Và nếu một nhà khoa học ở Nhật Bản với một nhà khoa học ở Việt Nam cùng nghiên cứu một loài cây nhưng gọi nó bằng hai tên địa phương khác hẳn nhau, họ có đang nói về cùng một loài mà không biết hay không?
Trái Đất có hàng triệu loài sinh vật khác nhau, và số loài chưa được các nhà khoa học mô tả còn lớn hơn nhiều. Nếu không có một hệ thống chung để gọi tên và sắp xếp, việc nghiên cứu, trao đổi thông tin giữa các nhà khoa học ở những nơi khác nhau, hay đơn giản là việc học sinh học sinh học, sẽ trở nên hỗn loạn. Phân loại sinh vật là việc sắp xếp các sinh vật thành từng nhóm dựa trên những đặc điểm giống nhau về cấu tạo, môi trường sống và các đặc điểm sinh học khác, để việc nhận diện, gọi tên và nghiên cứu chúng trở nên có hệ thống.
Nguyên tắc phân loại không phải là xếp tuỳ ý theo sở thích, mà dựa trên những đặc điểm chung có tính khoa học — nghĩa là đặc điểm ổn định, không đổi theo cá nhân người quan sát hay theo thời điểm quan sát. Loại tế bào (nhân sơ hay nhân thực), số lượng tế bào (đơn bào hay đa bào), cách lấy thức ăn (tự dưỡng hay dị dưỡng), hay có xương sống hay không đều là đặc điểm ổn định như vậy. Ngược lại, màu lông mà người quan sát yêu thích, vị trí một con vật đang đứng trong chuồng, hay kích thước 'to' hay 'nhỏ' so với một vật khác đều không phải đặc điểm ổn định — hai người quan sát cùng một sinh vật vào hai thời điểm khác nhau có thể đưa ra kết luận trái ngược.
Một lợi ích trực tiếp của hệ thống phân loại chung là giải quyết đúng vấn đề đặt ra ở đầu bài: hai nhà khoa học ở hai quốc gia khác nhau, dù gọi một loài cây bằng hai cái tên địa phương hoàn toàn khác nhau trong tiếng mẹ đẻ của họ, vẫn có thể xác nhận họ đang nói về cùng một loài — miễn là cả hai cùng tra theo hệ thống phân loại và tên khoa học chung, điều mà bài học sau sẽ giới thiệu chi tiết.
Cho bốn sinh vật: cây bàng, con giun đất, vi khuẩn E. coli, con chim sẻ. Một bảng đặc điểm ghi: cây bàng cao khoảng 8 mét, con giun đất dài khoảng 15 xăng-ti-mét, vi khuẩn E. coli chỉ quan sát được dưới kính hiển vi, con chim sẻ nặng khoảng 25 gam. Bạn Nam đề xuất dùng 'kích thước cơ thể' làm tiêu chí phân loại chính cho bốn sinh vật này. Đề xuất của Nam có phù hợp không? Vì sao?
Sai lầm thường gặp là nghĩ phân loại chỉ đơn giản là 'đếm số lượng đặc điểm giống nhau' bất kể đặc điểm đó là gì. Xếp hai sinh vật vào cùng nhóm vì chúng đều 'màu xanh' hay đều 'sống ở vườn trường' không phải là phân loại khoa học, vì đó là đặc điểm ngẫu nhiên, không phản ánh quan hệ cấu tạo hay nguồn gốc giữa hai sinh vật. Phân loại khoa học luôn dựa trên đặc điểm cấu tạo và sinh học ổn định — loại tế bào, số lượng tế bào, cách lấy thức ăn, có xương sống hay không — chứ không phải đặc điểm bề ngoài ngẫu nhiên.