Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Phản xạ và cung phản xạ
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nêu đúng năm khâu của một cung phản xạ theo thứ tự, xác định đúng trung ương xử lí một phản xạ cho trước, và phân biệt được phản xạ không điều kiện với phản xạ có điều kiện.
Kiến thức nền cần nhớ
Hai bài trước đã cho em bộ khung: hệ thần kinh có trung ương và ngoại biên, có nhóm điều khiển hoạt động có ý thức và nhóm điều khiển hoạt động tự động (same-grade bridge). Bài này ghép các mảnh đó lại thành một tình huống cụ thể: điều gì xảy ra, theo đúng trình tự, khi cơ thể gặp một kích thích cần phản ứng ngay lập tức?
Khởi động
Khi tay em chạm phải một vật nóng, tay rụt lại gần như ngay lập tức — nhanh tới mức em chỉ nhận ra mình đã rụt tay SAU khi tay đã rụt xong. Nếu phản ứng đó phải chờ não phân tích rồi mới ra lệnh, liệu nó có kịp nhanh như vậy không?
Kiến thức trọng tâm
Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời một kích thích từ môi trường, thông qua hệ thần kinh. Con đường mà tín hiệu đi qua trong một phản xạ gọi là cung phản xạ, luôn gồm đúng năm khâu, theo một thứ tự cố định không đổi. Cơ quan thụ cảm nhận kích thích và biến nó thành xung thần kinh — ví dụ một thụ thể nhiệt trên da. Nơ-ron hướng tâm (nơ-ron cảm giác) dẫn xung thần kinh đó về trung ương. Trung ương thần kinh phân tích tín hiệu và quyết định phản ứng. Nơ-ron li tâm (nơ-ron vận động) dẫn lệnh từ trung ương ra cơ quan phản ứng. Cơ quan phản ứng thực hiện phản ứng đó — ví dụ cơ co lại để rụt tay.
Thứ tự này không đổi ở bất kỳ phản xạ nào — thiếu một khâu, phản xạ không xảy ra được.
Điểm hay bị hiểu sai nhất là vai trò của não. Ở phản xạ rụt tay, trung ương xử lí chính là tủy sống — không phải não. Chính vì tủy sống nằm gần cơ quan thụ cảm và cơ quan phản ứng hơn hẳn não, cung phản xạ này ngắn, nên tay rụt lại gần như tức thì, nhanh hơn nhiều so với tốc độ một quyết định có ý thức. Song song với cung phản xạ đó, xung thần kinh vẫn tiếp tục đi lên não theo một đường khác — và chỉ tới lúc này em mới CẢM NHẬN được cảm giác nóng, tức là mới "biết" mình vừa rụt tay. Biết sau khi tay đã rụt xong, không phải trước.
Không phải phản xạ nào cũng giống nhau về nguồn gốc. Phản xạ không điều kiện là bẩm sinh, sinh ra đã có, di truyền được, và tồn tại bền vững suốt đời — như rụt tay khi chạm vật nóng, chớp mắt khi có vật bay tới gần mắt. Phản xạ có điều kiện là phản xạ được hình thành qua rèn luyện, không di truyền, và sẽ mất dần nếu không được củng cố — như dừng lại khi thấy đèn đỏ, tiết nước bọt khi nghe gọi tên một món ăn quen thuộc. Một người mới học lái xe cần luyện tập nhiều lần để phản xạ dừng xe khi thấy đèn đỏ trở nên nhanh và tự động; nếu ngừng lái xe nhiều năm, phản xạ đó cũng nhạt dần theo thời gian.
Ví dụ
Truy vết cung phản xạ rụt tay khi chạm vật nóng
1
Bạn Hòa vô tình chạm tay vào một chiếc ấm đun nước còn nóng và rụt tay lại ngay lập tức. Hãy truy vết đường đi của tín hiệu qua đủ năm khâu của cung phản xạ.
2
Thụ thể nhiệt trên da tay Hòa là nơi đầu tiên nhận kích thích nóng, biến kích thích đó thành xung thần kinh.
3
Xung thần kinh đi theo nơ-ron hướng tâm về tủy sống — đây là trung ương xử lí phản xạ rụt tay, chứ không phải não. Từ tủy sống, lệnh phản ứng đi theo nơ-ron li tâm ra tới cơ tay.
4
Cơ ở cánh tay và bàn tay Hòa nhận lệnh, co lại, kéo tay ra khỏi vật nóng — đây chính là khâu cuối, cơ quan phản ứng.
5
Vậy đường đi đủ năm khâu là: thụ thể nhiệt trên da (thụ cảm) → nơ-ron hướng tâm → tủy sống (trung ương) → nơ-ron li tâm → cơ tay (phản ứng).
Ví dụ
Phân loại phản xạ và xác định trung ương (dạng đề kiểm tra)
1
Bốn tình huống sau: (1) chớp mắt khi có bụi bay vào mắt, (2) dừng xe đạp khi thấy đèn đỏ, (3) tiết nước bọt khi ngửi thấy mùi thức ăn quen thuộc đang nấu, (4) giật đầu gối khi bác sĩ gõ nhẹ vào đó. Hãy xác định mỗi tình huống là phản xạ không điều kiện hay có điều kiện.
2
Chớp mắt khi có vật lạ bay tới và giật đầu gối khi bị gõ đều là phản ứng bẩm sinh, xảy ra giống nhau ở hầu hết mọi người mà không cần luyện tập trước — đây là phản xạ không điều kiện.
3
Dừng xe khi thấy đèn đỏ là quy tắc phải học và luyện tập mới có được, không có sẵn từ khi sinh ra. Tiết nước bọt khi ngửi mùi một món ăn quen thuộc cũng chỉ hình thành sau khi đã liên hệ mùi đó với việc từng ăn món này nhiều lần — cả hai đều là phản xạ có điều kiện.
4
Nếu một người không bao giờ lái xe qua đèn giao thông nữa, phản xạ dừng xe khi thấy đèn đỏ sẽ nhạt dần — đúng tính chất mất đi nếu không củng cố của phản xạ có điều kiện; còn phản xạ giật đầu gối thì luôn xảy ra bất cứ khi nào bị gõ đúng chỗ, không cần luyện tập gì thêm.
5
Vậy (1) và (4) là phản xạ không điều kiện; (2) và (3) là phản xạ có điều kiện.
Sai lầm thường gặp
Rất nhiều bạn nghĩ mọi phản xạ đều phải "đi qua não" thì mới xảy ra được. Sai — như phản xạ rụt tay đã phân tích ở trên, trung ương xử lí có thể là tủy sống, và chính vì không phải chờ não mà phản xạ đó mới nhanh tới mức gần như tức thì. Não vẫn nhận được tín hiệu, nhưng theo một đường khác và đến sau, chỉ đủ để em cảm nhận lại những gì cơ thể đã làm.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Cung phản xạ luôn gồm năm khâu theo thứ tự cố định: cơ quan thụ cảm → nơ-ron hướng tâm → trung ương thần kinh → nơ-ron li tâm → cơ quan phản ứng. Trung ương không nhất thiết là não — phản xạ rụt tay do tủy sống xử lí, nên rất nhanh. Phản xạ không điều kiện là bẩm sinh, bền vững; phản xạ có điều kiện hình thành qua rèn luyện và mất dần nếu không củng cố.
Hai chương tiếp theo dùng đúng cơ chế cung phản xạ này để tìm hiểu hai giác quan quan trọng nhất: mắt và tai.
Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời một kích thích từ môi trường, thông qua hệ thần kinh. Con đường mà tín hiệu đi qua trong một phản xạ gọi là cung phản xạ, luôn gồm đúng năm khâu, theo một thứ tự cố định không đổi. Cơ quan thụ cảm nhận kích thích và biến nó thành xung thần kinh — ví dụ một thụ thể nhiệt trên da. Nơ-ron hướng tâm (nơ-ron cảm giác) dẫn xung thần kinh đó về trung ương. Trung ương thần kinh phân tích tín hiệu và quyết định phản ứng. Nơ-ron li tâm (nơ-ron vận động) dẫn lệnh từ trung ương ra cơ quan phản ứng. Cơ quan phản ứng thực hiện phản ứng đó — ví dụ cơ co lại để rụt tay.
Điểm hay bị hiểu sai nhất là vai trò của não. Ở phản xạ rụt tay, trung ương xử lí chính là tủy sống — không phải não. Chính vì tủy sống nằm gần cơ quan thụ cảm và cơ quan phản ứng hơn hẳn não, cung phản xạ này ngắn, nên tay rụt lại gần như tức thì, nhanh hơn nhiều so với tốc độ một quyết định có ý thức. Song song với cung phản xạ đó, xung thần kinh vẫn tiếp tục đi lên não theo một đường khác — và chỉ tới lúc này em mới CẢM NHẬN được cảm giác nóng, tức là mới "biết" mình vừa rụt tay. Biết sau khi tay đã rụt xong, không phải trước.
Không phải phản xạ nào cũng giống nhau về nguồn gốc. Phản xạ không điều kiện là bẩm sinh, sinh ra đã có, di truyền được, và tồn tại bền vững suốt đời — như rụt tay khi chạm vật nóng, chớp mắt khi có vật bay tới gần mắt. Phản xạ có điều kiện là phản xạ được hình thành qua rèn luyện, không di truyền, và sẽ mất dần nếu không được củng cố — như dừng lại khi thấy đèn đỏ, tiết nước bọt khi nghe gọi tên một món ăn quen thuộc. Một người mới học lái xe cần luyện tập nhiều lần để phản xạ dừng xe khi thấy đèn đỏ trở nên nhanh và tự động; nếu ngừng lái xe nhiều năm, phản xạ đó cũng nhạt dần theo thời gian.
Rất nhiều bạn nghĩ mọi phản xạ đều phải "đi qua não" thì mới xảy ra được. Sai — như phản xạ rụt tay đã phân tích ở trên, trung ương xử lí có thể là tủy sống, và chính vì không phải chờ não mà phản xạ đó mới nhanh tới mức gần như tức thì. Não vẫn nhận được tín hiệu, nhưng theo một đường khác và đến sau, chỉ đủ để em cảm nhận lại những gì cơ thể đã làm.
Cung phản xạ luôn gồm năm khâu theo thứ tự cố định: cơ quan thụ cảm → nơ-ron hướng tâm → trung ương thần kinh → nơ-ron li tâm → cơ quan phản ứng. Trung ương không nhất thiết là não — phản xạ rụt tay do tủy sống xử lí, nên rất nhanh. Phản xạ không điều kiện là bẩm sinh, bền vững; phản xạ có điều kiện hình thành qua rèn luyện và mất dần nếu không củng cố.