Bài học

Vật thể và chất

Em sẽ làm được gì?

Mục tiêu bài học: Sau bài này em phân biệt được vật thể và chất, chỉ ra được vật thể được làm từ chất nào, xếp loại vật thể tự nhiên/nhân tạo, và giải thích được vì sao một vật thể có thể gồm nhiều chất còn một chất có thể tạo ra nhiều vật thể.

Cần nhớ trước

Kiến thức cần có: Em đã học ở Khoa học tự nhiên lớp 6–7 về vật chất, ba thể rắn – lỏng – khí, chất tinh khiết và hỗn hợp. Bài này dùng lại những ý đó để bước vào môn Hóa học.

Hãy nhìn quanh em: cái bàn, cốc nước, chiếc bút, không khí em đang thở, thậm chí chính cơ thể em. Tất cả những thứ đó đều tồn tại quanh ta và chiếm một khoảng không gian nhất định. Môn Hóa học không dừng ở việc gọi tên chúng, mà đặt câu hỏi sâu hơn: những thứ đó được làm từ gì, và “được làm từ” khác gì với “là”? Trả lời được câu hỏi này, em sẽ có chiếc chìa khóa mở đầu cho toàn bộ môn Hóa học ở bậc THCS.

Hãy nhìn quanh em: cái bàn, cốc nước, chiếc bút, không khí em đang thở, thậm chí chính cơ thể em. Tất cả những thứ đó đều **tồn tại quanh ta** và chiếm một khoảng không gian nhất định. Môn Hóa học không dừng ở việc gọi tên chúng, mà đặt câu hỏi sâu hơn: *những thứ đó được làm từ gì, và “được làm từ” khác gì với “là”?* Trả lời được câu hỏi này, em sẽ có chiếc chìa khóa mở đầu cho toàn bộ môn Hóa học ở bậc THCS.

Vật thể là gì?

Vật thể là mọi thứ tồn tại quanh ta mà em nhìn thấy, cầm nắm hoặc cảm nhận được — nó có hình dạng, kích thước và một vị trí cụ thể trong không gian. Người ta chia vật thể thành hai nhóm dựa vào nguồn gốc:

Vật thể tự nhiên: có sẵn trong tự nhiên, hình thành do các quá trình của thiên nhiên (địa chất, sinh học, khí hậu…), không do con người tạo ra — cây cối, con sông, hòn đá, Mặt Trời, cơ thể người, mỏ than.
Vật thể nhân tạo: do con người chế tạo, gia công từ chất có sẵn để phục vụ nhu cầu sử dụng — cái bàn, xe đạp, ngôi nhà, cái cốc, than tổ ong.

Điều thú vị là cùng một chất có thể xuất hiện trong cả hai loại vật thể. Ví dụ than đá nằm trong lòng đất là vật thể tự nhiên; nhưng khi con người đóng thành bánh than tổ ong để đun bếp, đó lại là vật thể nhân tạo — dù chất chính bên trong (carbon) không đổi. Vậy: phân loại vật thể dựa vào ai tạo ra nó, chứ không dựa vào nó làm bằng gì.

**Vật thể** là mọi thứ tồn tại quanh ta mà em nhìn thấy, cầm nắm hoặc cảm nhận được — nó có hình dạng, kích thước và một vị trí cụ thể trong không gian. Người ta chia vật thể thành hai nhóm dựa vào **nguồn gốc**: - **Vật thể tự nhiên**: có sẵn trong tự nhiên, hình thành do các quá trình của thiên nhiên (địa chất, sinh học, khí hậu…), không do con người tạo ra — cây cối, con sông, hòn đá, Mặt Trời, cơ thể người, mỏ than. - **Vật thể nhân tạo**: do con người chế tạo, gia công từ chất có sẵn để phục vụ nhu cầu sử dụng — cái bàn, xe đạp, ngôi nhà, cái cốc, than tổ ong. Điều thú vị là **cùng một chất có thể xuất hiện trong cả hai loại vật thể**. Ví dụ than đá nằm trong lòng đất là vật thể tự nhiên; nhưng khi con người đóng thành bánh than tổ ong để đun bếp, đó lại là vật thể nhân tạo — dù chất chính bên trong (carbon) không đổi. Vậy: phân loại vật thể dựa vào *ai tạo ra nó*, chứ không dựa vào *nó làm bằng gì*.

Cùng là vật thể, nhưng khác nhau ở chỗ do tự nhiên hay con người tạo ra.

Chất là gì?

Mỗi vật thể được làm từ một hay nhiều chất. Chất là vật liệu tạo nên vật thể — thứ mà nếu tách nhỏ vật thể đến mức không còn giữ hình dạng ban đầu, ta vẫn nhận ra nó là chất gì (nhôm vẫn là nhôm dù ở dạng thìa, lá mỏng hay vụn bột).

Ví dụ:

Cái cốc có thể làm từ thủy tinh, hoặc nhựa, hoặc sứ.
Cái bàn làm từ gỗ, sắt hoặc nhựa.
Lõi bút chì làm từ than chì.

Hãy thử với chiếc cặp sách của em: vải bên ngoài là một chất (sợi tổng hợp hoặc sợi bông), khóa kéo bằng kim loại là chất khác, dây kéo bằng nhựa lại là chất khác nữa. Một vật thể (chiếc cặp) hoàn toàn có thể gồm ba, bốn chất khác nhau — đây không phải trường hợp hiếm mà là điều rất phổ biến.

Chiều ngược lại cũng đúng: một chất tạo ra được nhiều vật thể. Sắt vừa làm ra đinh, vừa làm ra dao, vừa làm khung xe đạp, vừa làm cánh cổng — bốn vật thể hoàn toàn khác nhau về hình dạng và công dụng, nhưng chỉ từ một chất là sắt. Như vậy: vật thể là hình dạng cụ thể em thấy và đặt tên, còn chất là vật liệu bên trong tạo nên nó — hai khái niệm không thể dùng thay cho nhau.

Mỗi vật thể được **làm từ một hay nhiều chất**. **Chất** là vật liệu tạo nên vật thể — thứ mà nếu tách nhỏ vật thể đến mức không còn giữ hình dạng ban đầu, ta vẫn nhận ra nó là chất gì (nhôm vẫn là nhôm dù ở dạng thìa, lá mỏng hay vụn bột). Ví dụ: - Cái cốc có thể làm từ **thủy tinh**, hoặc **nhựa**, hoặc **sứ**. - Cái bàn làm từ **gỗ**, **sắt** hoặc **nhựa**. - Lõi bút chì làm từ **than chì**. Hãy thử với chiếc cặp sách của em: vải bên ngoài là một chất (sợi tổng hợp hoặc sợi bông), khóa kéo bằng kim loại là chất khác, dây kéo bằng nhựa lại là chất khác nữa. **Một vật thể (chiếc cặp) hoàn toàn có thể gồm ba, bốn chất khác nhau** — đây không phải trường hợp hiếm mà là điều rất phổ biến. Chiều ngược lại cũng đúng: **một chất tạo ra được nhiều vật thể**. Sắt vừa làm ra đinh, vừa làm ra dao, vừa làm khung xe đạp, vừa làm cánh cổng — bốn vật thể hoàn toàn khác nhau về hình dạng và công dụng, nhưng chỉ từ một chất là sắt. Như vậy: *vật thể* là hình dạng cụ thể em thấy và đặt tên, còn *chất* là vật liệu bên trong tạo nên nó — hai khái niệm không thể dùng thay cho nhau.

Vật thểMọi thứ tồn tại quanh ta, chiếm một khoảng không gian; chia thành vật thể tự nhiên và vật thể nhân tạo.

ChấtThứ tạo nên vật thể. Mỗi vật thể do một hay nhiều chất tạo thành; một chất có thể tạo ra nhiều vật thể khác nhau.

Ví dụ

Ví dụ chuẩn 1 — Tách vật thể và chất

1
Trong câu “Chiếc thìa được làm bằng nhôm”, đâu là vật thể, đâu là chất? Hãy giải thích cách nhận ra.
2
Vật thể là thứ có hình dạng cụ thể, có tên gọi đồ vật mà em cầm được và dùng được: chiếc thìa. Đây là vật thể nhân tạo vì con người đúc, dập ra.
3
Chất là vật liệu tạo nên vật thể đó, trả lời cho câu hỏi “làm bằng gì?”: nhôm.
4
Vật thể = chiếc thìa; chất = nhôm. Cùng là nhôm, người ta còn làm nồi, khung cửa, vỏ lon nước ngọt, cánh máy bay — rất nhiều vật thể khác nhau chỉ từ một chất, vì nhôm nhẹ, bền và dễ tạo hình.

Ví dụ

Ví dụ chuẩn 2 — Một vật thể gồm nhiều chất

1
Chiếc bút bi mà em đang dùng gồm những chất nào?
2
Vỏ bút bằng nhựa (nhẹ, cách điện, dễ tạo màu); ruột và lò xo bằng kim loại (thường là sắt hoặc hợp kim, đàn hồi tốt); mực bên trong là một chất lỏng có màu, chứa phẩm màu và dung môi.
3
Ở Ví dụ 1, một chất (nhôm) tạo nhiều vật thể. Ở đây, ngược lại: một vật thể (bút bi) được ghép từ nhiều chất khác nhau, mỗi bộ phận chọn một chất phù hợp với chức năng của nó.
4
Một vật thể có thể được tạo từ nhiều chất khác nhau, mỗi chất đảm nhiệm một vai trò riêng (vỏ để cầm, lò xo để bật ngòi, mực để viết). Đây là điều rất thường gặp ở đồ dùng hằng ngày.

Ví dụ

Ví dụ vận dụng (dạng đề kiểm tra) — Bảng vật thể trong lớp học

1
Quan sát bốn vật dụng trong lớp học: (1) cửa sổ kính, (2) bàn gỗ, (3) ghế sắt sơn, (4) bảng đen. Với mỗi vật, hãy chỉ ra vật thể, chất chính, và cho biết đó là vật thể tự nhiên hay nhân tạo.
2
(1) Cửa sổ — vật thể nhân tạo; chất: thủy tinh, khung nhôm. (2) Bàn — vật thể nhân tạo; chất: gỗ. (3) Ghế sắt — vật thể nhân tạo; chất: sắt (khung) và một lớp sơn (chất phủ ngoài, chống gỉ). (4) Bảng đen — vật thể nhân tạo; chất: gỗ hoặc nhựa composite phủ lớp sơn đen nhám.
3
Cả bốn vật đều là vật thể nhân tạo vì đều qua bàn tay con người gia công, dù nguyên liệu ban đầu (gỗ, cát để làm thủy tinh, quặng sắt) đều lấy từ tự nhiên. Ghế sắt là ví dụ rõ nhất cho “một vật thể, nhiều chất”: sắt bên trong và sơn bên ngoài, hai chất có vai trò khác hẳn nhau.
4
Dạng đề này rèn kĩ năng tách một tình huống thành nhiều ý nhỏ: gọi tên vật thể, gọi tên (các) chất, rồi mới xếp loại tự nhiên/nhân tạo — làm đúng thứ tự ba bước sẽ tránh nhầm lẫn khi đề bài có nhiều vật cùng lúc.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Nhiều bạn nhầm vật thể với chất. Mẹo: vật thể có hình dạng và tên gọi của một đồ vật (cái cốc, chiếc thìa, cái ghế); chất là vật liệu tạo nên nó (thủy tinh, nhôm, sắt). Hỏi “cái này làm bằng gì?” — câu trả lời chính là chất. Một lỗi khác là nghĩ mỗi vật thể chỉ có một chất — hãy luôn kiểm tra xem vật thể có nhiều bộ phận làm từ chất khác nhau không (như ghế sắt sơn, bút bi, cặp sách).

Nhiều bạn nhầm **vật thể** với **chất**. Mẹo: vật thể có *hình dạng* và *tên gọi của một đồ vật* (cái cốc, chiếc thìa, cái ghế); chất là *vật liệu* tạo nên nó (thủy tinh, nhôm, sắt). Hỏi “cái này làm bằng gì?” — câu trả lời chính là chất. Một lỗi khác là nghĩ mỗi vật thể chỉ có một chất — hãy luôn kiểm tra xem vật thể có nhiều bộ phận làm từ chất khác nhau không (như ghế sắt sơn, bút bi, cặp sách).

Ghi nhớ

Tóm tắt: Vật thể là thứ ta thấy quanh ta, chia thành tự nhiên (thiên nhiên tạo ra) và nhân tạo (con người tạo ra). Chất là vật liệu tạo nên vật thể. Một vật thể có thể gồm nhiều chất; một chất tạo được nhiều vật thể, kể cả vật thể tự nhiên lẫn nhân tạo.

Bắc cầu sang bài sau: Đã biết chất tạo nên vật thể, ta cần cách nhận ra và phân biệt các chất với nhau — vì có hàng nghìn chất khác nhau quanh ta. Mỗi chất có những dấu hiệu riêng mà ta quan sát hoặc đo được — đó là tính chất vật lí, nội dung bài tiếp theo.