Bài học

Dụng cụ đun nóng, lọc và nhãn an toàn hóa chất

Em sẽ làm được gì?

Sau bài này, em biết dùng đèn cồn, phễu lọc an toàn, và nhận diện được các nhãn an toàn hóa chất cơ bản trên chai lọ hóa chất.

Cần nhớ trước

Bài trước em đã biết các dụng cụ đo lường (ống nghiệm, ống đong, cân). Bài này thêm hai nhóm dụng cụ mới: dùng để đun nóng và để lọc hỗn hợp.

Đun nóng một ống nghiệm chứa dung dịch, em hướng miệng ống về phía mình, về phía bạn bên cạnh, hay về phía không có ai? Nghe hiển nhiên vậy thôi, nhưng đây lại là một trong những lỗi an toàn phổ biến nhất của người mới cầm đèn cồn.

Đèn cồn và cách đun nóng an toàn

Đèn cồn dùng để đun nóng ống nghiệm hoặc cốc chứa hóa chất. Trước khi dùng, cần kiểm tra đèn còn đủ cồn, bấc đèn không bị cháy xém sẵn, và không có cồn đổ ra ngoài đế đèn. Khi đun, cần kẹp ống nghiệm bằng kẹp gỗ, giữ ống nghiệm nghiêng khoảng 45 độ, hơ đều quanh phần đáy và thân ống trước khi tập trung đun ở một điểm — đun tập trung một chỗ dễ làm ống nghiệm nứt vỡ do giãn nở không đều. Đặc biệt, tuyệt đối không hướng miệng ống nghiệm về phía mình hoặc bạn khác, vì chất lỏng có thể sôi trào bất ngờ.

Ngọn lửa của đèn cồn có phần nóng nhất ở giữa ngọn lửa, không phải ở đỉnh — vì vậy nên đặt ống nghiệm ở vị trí đó để đun hiệu quả hơn. Sau khi đun xong, không đặt ngay ống nghiệm còn nóng lên mặt bàn hoặc khay nhựa, vì nhiệt độ cao có thể làm nứt bàn hoặc chảy nhựa; cần đặt vào giá đỡ ống nghiệm hoặc khay chịu nhiệt và để nguội từ từ.

**Đèn cồn** dùng để đun nóng ống nghiệm hoặc cốc chứa hóa chất. Trước khi dùng, cần kiểm tra đèn còn đủ cồn, bấc đèn không bị cháy xém sẵn, và không có cồn đổ ra ngoài đế đèn. Khi đun, cần **kẹp ống nghiệm bằng kẹp gỗ**, giữ ống nghiệm nghiêng khoảng 45 độ, hơ đều quanh phần đáy và thân ống trước khi tập trung đun ở một điểm — đun tập trung một chỗ dễ làm ống nghiệm nứt vỡ do giãn nở không đều. Đặc biệt, **tuyệt đối không hướng miệng ống nghiệm về phía mình hoặc bạn khác**, vì chất lỏng có thể sôi trào bất ngờ. Ngọn lửa của đèn cồn có phần nóng nhất ở giữa ngọn lửa, không phải ở đỉnh — vì vậy nên đặt ống nghiệm ở vị trí đó để đun hiệu quả hơn. Sau khi đun xong, không đặt ngay ống nghiệm còn nóng lên mặt bàn hoặc khay nhựa, vì nhiệt độ cao có thể làm nứt bàn hoặc chảy nhựa; cần đặt vào giá đỡ ống nghiệm hoặc khay chịu nhiệt và để nguội từ từ.

Quy trình đun nóng an toàn bằng đèn cồn.

Lọc hỗn hợp và đọc nhãn an toàn hóa chất

Lọc dùng để tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng, bằng phễu lọc đặt giấy lọc gấp hình nón bên trong, đổ hỗn hợp từ từ vào phễu, chất lỏng chảy qua giấy lọc xuống bình hứng, còn chất rắn bị giữ lại trên giấy lọc. Khi rót, không đổ hỗn hợp vượt quá 2/3 chiều cao giấy lọc, vì đổ quá đầy dễ làm hỗn hợp tràn qua mép giấy thay vì thấm qua các lỗ nhỏ, khiến việc tách không còn chính xác.

Trước khi dùng bất kỳ hóa chất nào, cần đọc nhãn cảnh báo trên chai lọ. Một số nhãn phổ biến: hình ngọn lửa báo hiệu chất dễ cháy, hình giọt chất lỏng ăn mòn bàn tay báo hiệu chất ăn mòn, và hình đầu lâu xương chéo báo hiệu chất độc hại. Nhãn an toàn không phải để trang trí — nó cho biết cách bảo quản và xử lý đúng cho từng loại hóa chất, nội dung sẽ được học kỹ ở chương sau. Ngoài ra, nhãn còn thường ghi kèm hướng dẫn bảo quản, ví dụ 'để nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp' hoặc 'đậy kín sau khi dùng' — bỏ qua những dòng chữ nhỏ này cũng là một dạng vi phạm an toàn thường gặp.

**Lọc** dùng để tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng, bằng **phễu lọc** đặt giấy lọc gấp hình nón bên trong, đổ hỗn hợp từ từ vào phễu, chất lỏng chảy qua giấy lọc xuống bình hứng, còn chất rắn bị giữ lại trên giấy lọc. Khi rót, không đổ hỗn hợp vượt quá 2/3 chiều cao giấy lọc, vì đổ quá đầy dễ làm hỗn hợp tràn qua mép giấy thay vì thấm qua các lỗ nhỏ, khiến việc tách không còn chính xác. Trước khi dùng bất kỳ hóa chất nào, cần đọc **nhãn cảnh báo** trên chai lọ. Một số nhãn phổ biến: hình ngọn lửa báo hiệu chất **dễ cháy**, hình giọt chất lỏng ăn mòn bàn tay báo hiệu chất **ăn mòn**, và hình đầu lâu xương chéo báo hiệu chất **độc hại**. Nhãn an toàn không phải để trang trí — nó cho biết cách bảo quản và xử lý đúng cho từng loại hóa chất, nội dung sẽ được học kỹ ở chương sau. Ngoài ra, nhãn còn thường ghi kèm hướng dẫn bảo quản, ví dụ 'để nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp' hoặc 'đậy kín sau khi dùng' — bỏ qua những dòng chữ nhỏ này cũng là một dạng vi phạm an toàn thường gặp.

Ví dụ

Ví dụ 1 — Chọn dụng cụ lọc hỗn hợp cát và nước

1
Cho một cốc hỗn hợp gồm cát và nước. Hãy nêu dụng cụ cần dùng và các bước để tách cát ra khỏi nước.
2
Cát không tan trong nước, nên có thể tách bằng cách lọc: chuẩn bị phễu lọc, giấy lọc gấp hình nón, và bình hứng bên dưới.
3
Đặt giấy lọc vào phễu, đặt phễu lên miệng bình hứng. Đổ từ từ hỗn hợp cát-nước vào phễu, tránh đổ đầy tràn giấy lọc. Nước chảy qua giấy lọc xuống bình hứng; cát bị giữ lại trên giấy lọc.
4
Nên rót hỗn hợp dọc theo đũa thủy tinh chạm vào giấy lọc để tránh làm rách giấy lọc hoặc bắn hỗn hợp ra ngoài.

Ví dụ

Ví dụ 2 — Phát hiện lỗi khi đun ống nghiệm

1
Một nhóm học sinh đun một ống nghiệm chứa dung dịch bằng đèn cồn. Trong lúc đun, một bạn cầm ống nghiệm hướng miệng về phía bạn ngồi đối diện để 'tiện quan sát'. Bất ngờ dung dịch sôi trào ra khỏi miệng ống nghiệm.
2
Hướng miệng ống nghiệm về phía người khác là lỗi an toàn nghiêm trọng: khi đun nóng, chất lỏng có thể sôi trào đột ngột do bọt khí sinh ra không thoát kịp, bắn hóa chất nóng ra ngoài và gây bỏng.
3
Luôn hướng miệng ống nghiệm về phía không có người, nghiêng ống 45 độ, hơ đều thân ống trước khi đun tập trung, và không rời mắt khỏi ống nghiệm trong lúc đun.
4
Quy tắc 'miệng ống nghiệm không hướng vào ai' áp dụng cho mọi thí nghiệm có đun nóng, không riêng gì thí nghiệm này.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Một lỗi rất phổ biến là thổi tắt đèn cồn giống thổi nến — cách này có thể làm cồn nóng bắn ra ngoài. Cách đúng là đậy nắp đèn để dập tắt ngọn lửa.

Ghi nhớ

Đun ống nghiệm cần kẹp gỗ, nghiêng 45 độ, hơ đều, không hướng miệng ống về phía người. Tắt đèn cồn bằng cách đậy nắp. Lọc dùng phễu và giấy lọc. Nhãn hóa chất cho em biết mức độ nguy hiểm cần lưu ý.

Vừa nhắc đến nhãn hóa chất, câu hỏi tự nhiên tiếp theo là: đọc nhãn đó thế nào, và cần tuân thủ quy tắc an toàn nào khi làm việc với hóa chất? Đó là nội dung chương sau.