Bài học

Nhận biết ethylic alcohol và acetic acid

Em sẽ làm được gì?

So sánh ethylic alcohol và acetic acid về cấu tạo, tính chất và ứng dụng; đề xuất và thực hiện được cách nhận biết hai chất bằng quỳ tím hoặc đá vôi trong tình huống lọ mất nhãn.

Cần nhớ trước

Toàn bộ Chương 1–4: cấu tạo, tính chất vật lí và hóa học của ethylic alcohol (–OH) và acetic acid (–COOH).

Hai lọ đựng chất lỏng không màu, đều tan hoàn toàn trong nước, đều cháy được khi châm lửa — nhưng một lọ là rượu, một lọ là giấm. Nếu nhãn bị bong mất, làm sao phân biệt được hai chất chỉ bằng dụng cụ đơn giản trong phòng thí nghiệm ở trường? Bài học này hệ thống lại toàn bộ kiến thức đã học và cho em một quy trình nhận biết rõ ràng.

Hai lọ đựng chất lỏng không màu, đều tan hoàn toàn trong nước, đều cháy được khi châm lửa — nhưng một lọ là **rượu**, một lọ là **giấm**. Nếu nhãn bị bong mất, làm sao phân biệt được hai chất chỉ bằng dụng cụ đơn giản trong phòng thí nghiệm ở trường? Bài học này hệ thống lại toàn bộ kiến thức đã học và cho em một quy trình nhận biết rõ ràng.

Bảng so sánh tổng hợp

Tiêu chí	Ethylic alcohol	Acetic acid
Công thức	C₂H₅OH	CH₃COOH
Nhóm chức	–OH	–COOH
Quỳ tím	Không đổi màu	Hóa đỏ
Tác dụng kim loại (Mg, trước H)	Không	Có (→ H₂)
Tác dụng đá vôi (CaCO₃)	Không	Có (→ CO₂)
Tác dụng base (NaOH)	Không	Có (trung hòa)
Tác dụng Na	Có (→ H₂)	Có (→ H₂)
Ứng dụng	Dung môi, nhiên liệu, sát khuẩn	Giấm ăn, sản xuất chất dẻo, dược phẩm

Cả hai đều cháy được và đều tác dụng với Na (vì cả –OH và –COOH đều có nguyên tử H linh động gắn với oxygen), nhưng chỉ acetic acid có tính acid: làm đỏ quỳ tím, tan đá vôi sinh khí, tác dụng được với kim loại và base. Đây chính là điểm mấu chốt để phân biệt hai chất.

| Tiêu chí | Ethylic alcohol | Acetic acid | |---|---|---| | Công thức | C₂H₅OH | CH₃COOH | | Nhóm chức | –OH | –COOH | | Quỳ tím | Không đổi màu | **Hóa đỏ** | | Tác dụng kim loại (Mg, trước H) | Không | **Có (→ H₂)** | | Tác dụng đá vôi (CaCO₃) | Không | **Có (→ CO₂)** | | Tác dụng base (NaOH) | Không | **Có (trung hòa)** | | Tác dụng Na | **Có (→ H₂)** | Có (→ H₂) | | Ứng dụng | Dung môi, nhiên liệu, sát khuẩn | Giấm ăn, sản xuất chất dẻo, dược phẩm | Cả hai **đều cháy được** và **đều tác dụng với Na** (vì cả –OH và –COOH đều có nguyên tử H linh động gắn với oxygen), nhưng **chỉ acetic acid** có tính acid: làm đỏ quỳ tím, tan đá vôi sinh khí, tác dụng được với kim loại và base. Đây chính là điểm mấu chốt để phân biệt hai chất.

Cùng tan trong nước nhưng nhóm –OH và –COOH cho hai bộ tính chất khác nhau; tính acid chỉ có ở acetic acid.

Kĩ năng nhận biết hai chất này không chỉ để làm bài kiểm tra — trong thực tế, các cơ sở sản xuất giấm ăn và rượu thủ công cần kiểm tra nhanh xem một mẻ lên men đã “chín” đúng thành phẩm mong muốn hay chưa (còn nhiều rượu chưa lên men hết thành giấm, hay đã lên men quá thành giấm dù đang muốn giữ rượu), và quỳ tím chính là công cụ kiểm tra nhanh, rẻ tiền nhất cho việc đó.

Quy trình nhận biết hai chất mất nhãn

Để phân biệt hai lọ mất nhãn chứa ethylic alcohol và acetic acid, làm theo các bước sau:

Nhúng quỳ tím vào từng lọ.
Lọ làm quỳ tím hóa đỏ → đó là acetic acid (có tính acid).
Lọ không làm đổi màu quỳ tím → đó là ethylic alcohol.

Nếu không có quỳ tím, có thể dùng đá vôi (CaCO₃): nhỏ một lượng nhỏ mỗi chất vào đá vôi (hoặc vỏ trứng nghiền nhỏ) — chất nào làm đá vôi sủi bọt khí CO₂ chính là acetic acid, chất còn lại là ethylic alcohol. Lưu ý: không nên dùng sodium (Na) để phân biệt, vì cả hai chất đều phản ứng với Na và cho hiện tượng tương tự (sủi bọt khí H₂) — sẽ không phân biệt được.

Nguyên tắc chọn thuốc thử ở đây rất quan trọng và sẽ theo em xuyên suốt chương trình Hóa học: muốn phân biệt hai chất, phải chọn thuốc thử mà chỉ một trong hai chất phản ứng, chất kia thì không (hoặc phản ứng cho hiện tượng khác hẳn). Nếu cả hai chất đều phản ứng giống nhau với thuốc thử đó — như trường hợp Na ở trên — thuốc thử đó vô dụng cho mục đích phân biệt, dù bản thân phản ứng vẫn đúng về mặt hóa học.

Để phân biệt hai lọ mất nhãn chứa ethylic alcohol và acetic acid, làm theo các bước sau: 1. **Nhúng quỳ tím vào từng lọ.** 2. Lọ làm **quỳ tím hóa đỏ** → đó là **acetic acid** (có tính acid). 3. Lọ **không làm đổi màu quỳ tím** → đó là **ethylic alcohol**. Nếu không có quỳ tím, có thể dùng **đá vôi (CaCO₃)**: nhỏ một lượng nhỏ mỗi chất vào đá vôi (hoặc vỏ trứng nghiền nhỏ) — chất nào làm đá vôi **sủi bọt khí CO₂** chính là acetic acid, chất còn lại là ethylic alcohol. Lưu ý: **không nên dùng sodium (Na)** để phân biệt, vì cả hai chất đều phản ứng với Na và cho hiện tượng tương tự (sủi bọt khí H₂) — sẽ không phân biệt được. Nguyên tắc chọn thuốc thử ở đây rất quan trọng và sẽ theo em xuyên suốt chương trình Hóa học: muốn phân biệt hai chất, phải chọn thuốc thử mà **chỉ một trong hai chất phản ứng, chất kia thì không** (hoặc phản ứng cho hiện tượng khác hẳn). Nếu cả hai chất đều phản ứng giống nhau với thuốc thử đó — như trường hợp Na ở trên — thuốc thử đó **vô dụng** cho mục đích phân biệt, dù bản thân phản ứng vẫn đúng về mặt hóa học.

Ví dụ

Ví dụ 1 — Nhận biết bằng quỳ tím

1
Có hai lọ mất nhãn đựng ethylic alcohol và acetic acid. Hãy phân biệt bằng quỳ tím.
2
Nhúng một mẩu giấy quỳ tím vào từng lọ, quan sát sự đổi màu.
3
Lọ làm quỳ tím hóa đỏ là acetic acid (do nhóm –COOH tách H⁺); lọ không đổi màu là ethylic alcohol.
4
Quỳ tím là thuốc thử đơn giản, nhanh và đủ để phân biệt acid với alcohol.

Ví dụ

Ví dụ 2 — Vì sao không dùng sodium để phân biệt?

1
Một bạn đề xuất dùng Na để phân biệt ethylic alcohol và acetic acid. Nhận xét đề xuất này.
2
Cả nhóm –OH (alcohol) và nhóm –COOH (acid) đều chứa nguyên tử H linh động liên kết với oxygen, nên cả hai đều phản ứng với Na, đều sủi bọt khí H₂ — hiện tượng giống hệt nhau.
3
Đề xuất này không hợp lí, vì Na không tạo ra dấu hiệu khác biệt giữa hai chất. Cần dùng quỳ tím hoặc đá vôi — chỉ acetic acid mới phản ứng khác biệt với hai thuốc thử này.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Cả hai chất đều tác dụng Na nên không dùng Na để phân biệt. Dùng quỳ tím hoặc đá vôi — chỉ acetic acid có tính acid mới phản ứng khác biệt với hai thuốc thử này.

Ghi nhớ

Giống nhau: đều cháy, đều tác dụng Na (H linh động). Khác nhau: chỉ acetic acid (–COOH) có tính acid (đỏ quỳ, tan đá vôi, tác dụng kim loại và base). Nhận biết bằng quỳ tím hoặc đá vôi, không dùng Na.

Bài ôn tập cuối khóa sẽ hệ thống lại toàn bộ kiến thức về hai chất này qua các dạng bài tập tổng hợp, kèm cách tính thể tích khí sản phẩm theo quy ước mới của chương trình — điều kiện chuẩn (đkc) ở 25°C, 1 bar.