Đếm tiếng, dò vần và gọi đúng tên thể lục bát

**Lục bát** là thể thơ dân tộc, tên gọi lấy luôn từ số tiếng: *lục* là sáu, *bát* là tám. Một dòng sáu tiếng rồi một dòng tám tiếng, cứ thế lặp lại. Nhưng số tiếng mới là nửa câu chuyện. Cái làm lục bát nghe liền mạch như lời ru là **cách gieo vần**, và lục bát có hai chỗ gieo vần: **Vần lưng.** Tiếng cuối của dòng sáu vần với **tiếng thứ sáu** của dòng tám ngay sau nó. Gọi là vần lưng vì nó rơi vào giữa dòng chứ không ở cuối dòng. **Vần chân.** Tiếng cuối của dòng tám vần với **tiếng cuối** của dòng sáu tiếp theo. Hai loại vần ấy móc vào nhau như mắt xích, nên bài lục bát đọc đến đâu cũng thấy dính liền, không rời rạc. Một điều cần biết để khỏi bắt lỗi oan: hai tiếng gieo vần **không cần cùng dấu thanh**, chỉ cần cùng vần và cùng thuộc thanh bằng, tức là thanh ngang hoặc thanh huyền.

Đọc bốn dòng sau, viết riêng cho khoá học: > Chiều về bến cũ còn thơm > > Mùi rơm mới gặt ai đơm đầy bồ > > Con đò buộc dưới gốc ngô > > Lắng nghe con nước vỗ xô mạn thuyền Đếm tiếng: sáu, tám, sáu, tám. Đúng khuôn lục bát. Giờ dò vần, đây mới là phần được điểm. **Vần lưng thứ nhất.** Tiếng cuối dòng một là "thơm". Đếm sang dòng hai tới tiếng thứ sáu: *Mùi (1), rơm (2), mới (3), gặt (4), ai (5), đơm (6)*. Tiếng thứ sáu là "đơm". Thơm vần với đơm, cùng vần "ơm". **Vần chân.** Tiếng cuối dòng hai là "bồ", tiếng cuối dòng ba là "ngô". Bồ vần với ngô, cùng vần "ô". Ở đây "bồ" mang thanh huyền còn "ngô" thanh ngang, hai thanh khác nhau nhưng cùng là thanh bằng nên vẫn vần với nhau bình thường. **Vần lưng thứ hai.** Tiếng cuối dòng ba là "ngô". Tiếng thứ sáu dòng bốn: *Lắng (1), nghe (2), con (3), nước (4), vỗ (5), xô (6)*. Là "xô". Ngô vần với xô. Ba cặp vần ấy khớp đủ. Kết luận: đoạn thơ là lục bát, và em có căn cứ chắc chứ không đoán.

Ca dao dân gian phần lớn cũng làm theo lục bát, vì thể này dễ nhớ và dễ hát. Thử luôn hai câu quen thuộc: > Trâu ơi ta bảo trâu này > > Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta Sáu tiếng rồi tám tiếng. Tiếng cuối dòng sáu là "này"; tiếng thứ sáu của dòng tám là "cày". Này vần với cày, đúng vần lưng. Vì thế khi đề cho một đoạn ca dao rồi hỏi thể thơ, em vẫn dùng đúng bốn bước ấy. Ca dao không phải một thể thơ riêng: ca dao là thơ dân gian truyền miệng, và đa số ca dao Việt Nam làm bằng lục bát.

Hai chỗ dễ bắt lỗi oan. Thứ nhất, đừng đòi hai tiếng gieo vần phải cùng dấu thanh. "Bồ" và "ngô" khác dấu nhưng vẫn vần, vì cả hai đều là thanh bằng. Thứ hai, nếu đoạn thơ in liền hai dòng dài thay vì xuống dòng, em vẫn phải tách theo đúng cụm sáu và tám tiếng rồi mới đếm, chứ đừng vội kết luận là thơ tự do vì thấy dòng in dài.