Truyền thuyết, cổ tích hay đồng thoại

Ba thể loại truyện của lớp 6 khác nhau ở **việc truyện muốn làm**. **Truyền thuyết** kể về nhân vật hoặc sự kiện liên quan tới lịch sử, và thường giải thích một thứ đang có thật: một ngọn núi, một cái hồ, một tên làng, một lễ hội. Truyện Thánh Gióng gắn với làng Phù Đổng và tre đằng ngà. Đọc xong truyền thuyết, em thường gặp câu kiểu "từ đó mới có…". **Cổ tích** không giải thích gì cả mà kể số phận một con người, thường là người nhỏ bé chịu thiệt, rồi cho họ kết cục xứng đáng. Yếu tố thần kì ở đây là công cụ giúp cái thiện thắng. **Truyện đồng thoại** cho loài vật, đồ vật, cây cỏ biết nói và có tính nết như người, nhưng vẫn giữ đặc điểm thật của loài ấy.

> **Ốc Sên và chiếc lá bàng** > > Dưới gốc bàng già ở góc sân trường có một con Ốc Sên. Ốc Sên bò chậm, chậm đến mức cả buổi sáng mới đi hết một viên gạch. Vì thế nó chưa bao giờ ra khỏi gốc bàng. > > Một sáng cuối thu, chiếc lá bàng đỏ rơi xuống ngay trước mặt nó. Lá to, lòng lá cong lên như một cái thuyền. > > "Trời cho mình cái nhà rồi", Ốc Sên nói. > > Nó bò lên lá, cuộn mình trong lòng lá đỏ và ngủ giấc dài nhất đời mình. > > Nó không biết gió mùa đông bắc đã về. Gió luồn xuống dưới lá, nhấc chiếc lá lên khỏi mặt sân. Chiếc lá trôi qua bồn hoa, qua hàng rào, rồi đáp xuống bờ ao sau trường. > > Ốc Sên tỉnh dậy. Trước mặt nó là nước, là bùn, là những thứ nó chưa từng thấy. Nó rụt cả người vào vỏ, nằm im rất lâu. > > Mãi đến chiều, đói quá, nó mới thò đầu ra. Trên phiến đá cạnh ao có lớp rêu non, xanh và mềm, ngon hơn hẳn thứ rêu khô ở gốc bàng. > > Ốc Sên ăn, rồi ngẩng lên nhìn quanh. Bờ ao rộng hơn gốc bàng rất nhiều. > > Từ hôm ấy Ốc Sên ở lại bờ ao. Thỉnh thoảng nó vẫn nhớ gốc bàng, nhưng nó không đòi về nữa. Thử áp ba câu hỏi vào truyện này. Câu một: truyện có giải thích cái gì có thật ngoài đời không? Không có ngọn núi, cái hồ hay cái tên nào được giải thích. Vậy không phải truyền thuyết. Câu hai: nhân vật có phải loài vật biết nói không? Đúng. Ốc Sên biết nói, biết nghĩ "Trời cho mình cái nhà rồi", biết sợ và biết nhớ. Nhưng nó vẫn bò chậm, vẫn ăn rêu, vẫn rụt vào vỏ khi hoảng. Đó chính là dấu hiệu của **truyện đồng thoại**: mượn con vật để nói chuyện người, mà không bỏ mất đặc điểm thật của con vật. Nếu tác giả cho Ốc Sên chạy nhanh hoặc bay lên trời thì truyện lệch sang thể loại khác, vì đặc trưng của đồng thoại là giữ nguyên tập tính có thật của loài.

Vì sao phải gọi đúng tên thể loại trước khi làm các câu sau? Vì mỗi thể loại được hỏi một kiểu. Truyền thuyết bị hỏi truyện giải thích điều gì. Cổ tích bị hỏi về ước mơ của nhân dân và về cái kết. Đồng thoại bị hỏi con vật ấy giống người ở điểm nào. Gọi sai thể loại ở câu một, em trả lời lệch hướng ở cả những câu sau.

Chỗ dễ nhầm nhất: cổ tích cũng có con vật biết nói, như con quạ trong truyện cây khế. Nhưng nhân vật chính ở đó là hai anh em, còn con quạ chỉ là yếu tố thần kì giúp truyện đi tiếp. Trong đồng thoại, con vật **là nhân vật chính**. Cách phân biệt gọn: bỏ con vật ấy đi thì truyện còn gì. Bỏ con quạ vẫn còn hai anh em; bỏ Ốc Sên thì không còn truyện.