Đây là bản xem thử. Bản đầy đủ trên app có thêm bài tập, AI chấm điểm tức thì và biểu đồ theo dõi tiến độ học.
Phần
Chia từ cho đúng và phân biệt ghép với láy
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em phân biệt được từ đơn với từ phức, và từ ghép với từ láy, có căn cứ.
Kiến thức cần có
Cần khái niệm tiếng và từ đã học ở tiểu học.
Năm khoá trước dùng tiếng Việt để đọc và để viết. Khoá này quay lại nhìn chính thứ tiếng ấy.
Phần tiếng Việt trong đề là những câu ngắn, ít điểm mỗi câu nhưng cộng lại không nhỏ, và nó ăn thẳng vào bài viết: chọn sai một từ, đặt sai một dấu phẩy thì cả câu hỏng.
Câu hỏi mở đầu
Hai từ xinh xắn và xinh đẹp nghe rất giống nhau: cùng hai tiếng, tiếng đầu giống hệt. Nhưng một từ là láy, một từ là ghép. Vì sao?
Ý tưởng cốt lõi
Tiếng Việt chia từ theo số tiếng trước, rồi mới chia tiếp.
**Từ đơn** có một tiếng: nhà, đi, xanh, mẹ. **Từ phức** có từ hai tiếng trở lên, và chia làm hai loại.
**Từ ghép** là từ phức mà các tiếng **đều có nghĩa** và nghĩa của chúng góp vào nghĩa chung: xe đạp, hoa hồng, xinh đẹp.
**Từ láy** là từ phức mà các tiếng **giống nhau về âm**, và thường chỉ một tiếng có nghĩa rõ, tiếng kia đi kèm để tạo âm: lấp lánh, xinh xắn, lom khom, thăm thẳm.
Chỗ nhầm nằm ở những cặp vừa giống âm vừa cùng có nghĩa. *Tươi tốt* có hai tiếng đều nghĩa, lại tình cờ cùng âm đầu "t". Nhiều bạn thấy giống âm là gọi ngay là láy. Nhưng quy tắc là **nghĩa quyết định**: hai tiếng đều có nghĩa thì đó là ghép, dù âm giống tới đâu.
Tươi tốt và học hành giống âm nhưng vẫn là ghép, vì cả hai tiếng đều có nghĩa.
Đào sâu mô hình
Chạy quy tắc trên bốn cặp dễ nhầm.
**Xinh đẹp và xinh xắn.** "Đẹp" đứng riêng có nghĩa nên *xinh đẹp* là ghép. "Xắn" đứng riêng chỉ có trong "xắn tay áo", nghĩa hoàn toàn khác và không góp gì vào nghĩa của *xinh xắn*. Vậy *xinh xắn* là láy.
**Tươi tốt và tươi tắn.** "Tốt" có nghĩa rõ nên *tươi tốt* là ghép, dù hai tiếng cùng âm đầu. "Tắn" không có nghĩa nên *tươi tắn* là láy.
**Học hành và học hỏi.** Cả "hành" và "hỏi" đều có nghĩa, nên cả hai từ đều là **ghép**, dù nghe rất giống nhau về nhịp.
**Chăm chỉ.** "Chỉ" ở đây không mang nghĩa sợi chỉ hay chỉ trỏ, nó chỉ đi kèm "chăm" để tạo âm. Vậy *chăm chỉ* là láy.
Một điểm cần cẩn thận: khi xét nghĩa, phải xét **nghĩa trong chính từ ấy**, không phải nghĩa của tiếng ấy ở chỗ khác. Chữ "xắn" có tồn tại trong tiếng Việt, nhưng trong *xinh xắn* nó không mang nghĩa nào cả.
Vì sao phải phân biệt cho kĩ? Vì **từ láy làm được một việc mà từ ghép không làm được**: nó gợi âm thanh, hình dáng hoặc mức độ.
So hai câu: "Mặt hồ sáng" và "Mặt hồ lấp lánh". Từ láy *lấp lánh* không chỉ nói hồ sáng, mà còn cho thấy ánh sáng nhấp nháy, chỗ tỏ chỗ mờ, thay đổi liên tục. Một từ đơn không làm được việc ấy.
Vì thế khi đề hỏi tác dụng của từ láy, câu trả lời luôn xoay quanh việc nó **gợi ra** cái gì mà từ thường không gợi được.
Có một nhóm từ khiến cả người lớn cũng phải tra: các từ Hán Việt hai tiếng như *quốc gia*, *học sinh*, *bình minh*.
Cả hai tiếng trong những từ ấy đều có nghĩa, nhưng nghĩa Hán Việt chứ không phải nghĩa tiếng Việt thông thường. "Quốc" là nước, "gia" là nhà. Vậy chúng là **từ ghép**, dù em không dùng riêng từng tiếng trong câu hằng ngày.
Quy tắc không đổi: tiếng có nghĩa thì là ghép. Chỉ là với từ Hán Việt, em phải biết nghĩa Hán Việt của tiếng ấy, và đó là nội dung bài sau.
Phân biệt ghép với láy trong ba giây
Hỏi: **tiếng thứ hai đứng riêng có nghĩa không?**
*Xinh đẹp*: "đẹp" đứng riêng có nghĩa, hai tiếng đều có nghĩa nên là **từ ghép**. *Xinh xắn*: "xắn" không mang nghĩa nào góp vào từ, hai tiếng chỉ giống âm đầu, nên là **từ láy**.
Nghĩa quyết định, không phải âm thanh.
Ví dụ
Phân loại từ và nêu căn cứ
1
Xếp các từ sau vào hai nhóm từ ghép và từ láy, nêu căn cứ cho hai trường hợp dễ nhầm: xanh xao, xanh tươi, rì rào, học hỏi, thăm thẳm, tươi tốt.
2
Câu nhận biết và thông hiểu, khoảng 1 điểm. Xếp đúng được nửa, nêu căn cứ được nửa còn lại.
3
Với mỗi từ, tách hai tiếng ra và hỏi tiếng thứ hai đứng riêng có nghĩa góp vào nghĩa chung không.
4
Từ ghép: xanh tươi, học hỏi, tươi tốt.
Từ láy: xanh xao, rì rào, thăm thẳm.
Căn cứ cho hai trường hợp dễ nhầm:
Thứ nhất, *tươi tốt* là từ ghép chứ không phải từ láy. Hai tiếng cùng âm đầu "t" nên nghe rất giống láy, nhưng cả "tươi" và "tốt" đứng riêng đều có nghĩa và cùng góp vào nghĩa chung. Theo quy tắc nghĩa quyết định, đây là từ ghép.
Thứ hai, *xanh xao* là từ láy, dù nó cũng có tiếng "xanh" giống *xanh tươi*. Tiếng "xao" trong từ này không mang nghĩa riêng nào góp vào nghĩa của từ, mà chỉ đi kèm để tạo âm.
5
Xếp đủ sáu từ, chọn đúng hai trường hợp dễ nhầm nhất, và mỗi căn cứ đều áp quy tắc nghĩa quyết định vào từng tiếng cụ thể.
6
Xếp tươi tốt vào nhóm láy vì thấy hai tiếng cùng âm đầu. Âm giống nhau không quyết định.
Ví dụ
Nêu tác dụng của từ láy
1
Chỉ ra từ láy trong câu sau và nêu tác dụng: "Gió qua rặng tre, tiếng lá rì rào suốt cả buổi trưa."
2
Câu thông hiểu, khoảng 1 điểm. Chỉ ra chữ được nửa, nêu tác dụng được nửa.
3
Tìm từ hai tiếng giống âm mà một tiếng không có nghĩa riêng. Rồi thử thay nó bằng một từ thường để xem mất gì.
4
Từ láy trong câu là *rì rào*. Đây là từ láy vì hai tiếng giống nhau ở âm đầu "r", và cả "rì" lẫn "rào" đều không mang nghĩa riêng góp vào nghĩa của từ.
Tác dụng: *rì rào* mô phỏng chính âm thanh của lá tre khi gió thổi qua, một thứ tiếng nhỏ, đều và kéo dài. Nếu thay bằng một từ thường, chẳng hạn "tiếng lá kêu suốt cả buổi trưa", thì câu chỉ cho biết có tiếng động mà người đọc không nghe thấy nó như thế nào.
Ngoài ra, âm điệu đều đặn của *rì rào* còn hợp với chữ "suốt cả buổi trưa" ở cuối câu, khiến tiếng lá như kéo dài mãi không dứt.
5
Chỉ đúng chữ và giải thích vì sao đó là láy, nêu tác dụng bằng cách thử thay từ để thấy cái mất, rồi nối từ láy với một chữ khác trong cùng câu.
6
Nêu tác dụng là "làm câu văn sinh động hơn". Câu ấy gắn vừa mọi từ láy nên không được điểm.
Luyện tập có hướng dẫn
Tự luyện và kiểm tra nhanh
Lỗi thường gặp
Đừng thấy hai tiếng giống âm là kết luận ngay từ láy. Và khi xét nghĩa của một tiếng, hãy xét nghĩa của nó trong chính từ đang xét.
Chốt bài: Em đã phân biệt được từ đơn với từ phức, và từ ghép với từ láy, có căn cứ. Biết chia từ rồi, bài sau đi vào nghĩa của từ.
Tiếng Việt chia từ theo số tiếng trước, rồi mới chia tiếp.
Từ đơn có một tiếng: nhà, đi, xanh, mẹ. Từ phức có từ hai tiếng trở lên, và chia làm hai loại.
Từ ghép là từ phức mà các tiếng đều có nghĩa và nghĩa của chúng góp vào nghĩa chung: xe đạp, hoa hồng, xinh đẹp.
Từ láy là từ phức mà các tiếng giống nhau về âm, và thường chỉ một tiếng có nghĩa rõ, tiếng kia đi kèm để tạo âm: lấp lánh, xinh xắn, lom khom, thăm thẳm.
Chỗ nhầm nằm ở những cặp vừa giống âm vừa cùng có nghĩa. Tươi tốt có hai tiếng đều nghĩa, lại tình cờ cùng âm đầu "t". Nhiều bạn thấy giống âm là gọi ngay là láy. Nhưng quy tắc là nghĩa quyết định: hai tiếng đều có nghĩa thì đó là ghép, dù âm giống tới đâu.
Chạy quy tắc trên bốn cặp dễ nhầm.
Xinh đẹp và xinh xắn. "Đẹp" đứng riêng có nghĩa nên xinh đẹp là ghép. "Xắn" đứng riêng chỉ có trong "xắn tay áo", nghĩa hoàn toàn khác và không góp gì vào nghĩa của xinh xắn. Vậy xinh xắn là láy.
Tươi tốt và tươi tắn. "Tốt" có nghĩa rõ nên tươi tốt là ghép, dù hai tiếng cùng âm đầu. "Tắn" không có nghĩa nên tươi tắn là láy.
Học hành và học hỏi. Cả "hành" và "hỏi" đều có nghĩa, nên cả hai từ đều là ghép, dù nghe rất giống nhau về nhịp.
Chăm chỉ. "Chỉ" ở đây không mang nghĩa sợi chỉ hay chỉ trỏ, nó chỉ đi kèm "chăm" để tạo âm. Vậy chăm chỉ là láy.
Một điểm cần cẩn thận: khi xét nghĩa, phải xét nghĩa trong chính từ ấy, không phải nghĩa của tiếng ấy ở chỗ khác. Chữ "xắn" có tồn tại trong tiếng Việt, nhưng trong xinh xắn nó không mang nghĩa nào cả.
Vì sao phải phân biệt cho kĩ? Vì từ láy làm được một việc mà từ ghép không làm được: nó gợi âm thanh, hình dáng hoặc mức độ.
So hai câu: "Mặt hồ sáng" và "Mặt hồ lấp lánh". Từ láy lấp lánh không chỉ nói hồ sáng, mà còn cho thấy ánh sáng nhấp nháy, chỗ tỏ chỗ mờ, thay đổi liên tục. Một từ đơn không làm được việc ấy.
Vì thế khi đề hỏi tác dụng của từ láy, câu trả lời luôn xoay quanh việc nó gợi ra cái gì mà từ thường không gợi được.
Có một nhóm từ khiến cả người lớn cũng phải tra: các từ Hán Việt hai tiếng như quốc gia, học sinh, bình minh.
Cả hai tiếng trong những từ ấy đều có nghĩa, nhưng nghĩa Hán Việt chứ không phải nghĩa tiếng Việt thông thường. "Quốc" là nước, "gia" là nhà. Vậy chúng là từ ghép, dù em không dùng riêng từng tiếng trong câu hằng ngày.
Quy tắc không đổi: tiếng có nghĩa thì là ghép. Chỉ là với từ Hán Việt, em phải biết nghĩa Hán Việt của tiếng ấy, và đó là nội dung bài sau.
Hỏi: tiếng thứ hai đứng riêng có nghĩa không?
Xinh đẹp: "đẹp" đứng riêng có nghĩa, hai tiếng đều có nghĩa nên là từ ghép. Xinh xắn: "xắn" không mang nghĩa nào góp vào từ, hai tiếng chỉ giống âm đầu, nên là từ láy.
Nghĩa quyết định, không phải âm thanh.
Từ ghép: xanh tươi, học hỏi, tươi tốt.
Từ láy: xanh xao, rì rào, thăm thẳm.
Căn cứ cho hai trường hợp dễ nhầm:
Thứ nhất, tươi tốt là từ ghép chứ không phải từ láy. Hai tiếng cùng âm đầu "t" nên nghe rất giống láy, nhưng cả "tươi" và "tốt" đứng riêng đều có nghĩa và cùng góp vào nghĩa chung. Theo quy tắc nghĩa quyết định, đây là từ ghép.
Thứ hai, xanh xao là từ láy, dù nó cũng có tiếng "xanh" giống xanh tươi. Tiếng "xao" trong từ này không mang nghĩa riêng nào góp vào nghĩa của từ, mà chỉ đi kèm để tạo âm.
Từ láy trong câu là rì rào. Đây là từ láy vì hai tiếng giống nhau ở âm đầu "r", và cả "rì" lẫn "rào" đều không mang nghĩa riêng góp vào nghĩa của từ.
Tác dụng: rì rào mô phỏng chính âm thanh của lá tre khi gió thổi qua, một thứ tiếng nhỏ, đều và kéo dài. Nếu thay bằng một từ thường, chẳng hạn "tiếng lá kêu suốt cả buổi trưa", thì câu chỉ cho biết có tiếng động mà người đọc không nghe thấy nó như thế nào.
Ngoài ra, âm điệu đều đặn của rì rào còn hợp với chữ "suốt cả buổi trưa" ở cuối câu, khiến tiếng lá như kéo dài mãi không dứt.