Phần

Kể lại chứ không chép lại

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em kể lại được một truyện truyền thuyết hoặc cổ tích bằng lời văn của mình, đủ các sự việc chính.

Kiến thức cần có

Cần cách tóm tắt cốt truyện ở khoá đọc hiểu truyện, vì bài này bắt đầu từ chuỗi sự việc.

Ba khoá trước dạy đọc. Hai khoá này dạy viết, và viết khó hơn ở một chỗ: đọc thì văn bản đã có sẵn, còn viết thì em phải tự dựng ra nó.

May là bài viết lớp 6 có khuôn. Mỗi kiểu bài có một dàn ý riêng, và người chấm tìm đúng những phần trong dàn ý ấy. Bốn bài đầu đi qua ba kiểu bài tự sự và miêu tả của lớp 6, bài cuối chuyển bài viết thành bài nói.

Ba khoá trước dạy đọc. Hai khoá này dạy viết, và viết khó hơn ở một chỗ: đọc thì văn bản đã có sẵn, còn viết thì em phải tự dựng ra nó. May là bài viết lớp 6 có khuôn. Mỗi kiểu bài có một dàn ý riêng, và người chấm tìm đúng những phần trong dàn ý ấy. Bốn bài đầu đi qua ba kiểu bài tự sự và miêu tả của lớp 6, bài cuối chuyển bài viết thành bài nói.

Câu hỏi mở đầu

Đề bảo kể lại truyện Cây khế bằng lời văn của em. Truyện ấy ai cũng biết rồi. Vậy người chấm chấm cái gì?

Ý tưởng cốt lõi

Đề "kể lại một truyện dân gian" nghe dễ mà mất điểm nhiều, vì học sinh hiểu nhầm chữ kể lại.

Kể lại không phải chép lại. Nhớ bản kể trong sách rồi viết ra gần nguyên văn thì mất điểm diễn đạt, vì đề yêu cầu "bằng lời văn của em".

Kể lại cũng không phải viết truyện mới: không đổi sự việc chính, không thêm nhân vật, không đổi kết thúc.

Vậy em được làm gì? Chọn cách diễn đạt, chọn chỗ kể kĩ chỗ kể lướt, chọn ngôi kể. Ba thứ ấy là phần được chấm.

Cách bắt đầu chắc chắn nhất: gạch ra chuỗi sự việc chính trước, mỗi sự việc một dòng, rồi mới viết thành bài. Có dàn ý thì không bao giờ sót mắt xích.

Đề "kể lại một truyện dân gian" nghe dễ mà mất điểm nhiều, vì học sinh hiểu nhầm chữ **kể lại**. Kể lại không phải chép lại. Nhớ bản kể trong sách rồi viết ra gần nguyên văn thì mất điểm diễn đạt, vì đề yêu cầu "bằng lời văn của em". Kể lại cũng không phải viết truyện mới: không đổi sự việc chính, không thêm nhân vật, không đổi kết thúc. Vậy em được làm gì? Chọn **cách diễn đạt**, chọn **chỗ kể kĩ chỗ kể lướt**, chọn **ngôi kể**. Ba thứ ấy là phần được chấm. Cách bắt đầu chắc chắn nhất: gạch ra chuỗi sự việc chính trước, mỗi sự việc một dòng, rồi mới viết thành bài. Có dàn ý thì không bao giờ sót mắt xích.

Bốn bước đầu làm trên nháp; chỉ bước bốn mới là viết bài.

Đào sâu mô hình

Lấy truyện Cây khế làm ví dụ. Đây là truyện cổ tích dân gian, cốt truyện thuộc về nhân dân nên ai cũng kể được, nhưng cách kể là của mỗi người.

Chuỗi sự việc chính, gạch trên nháp:

Hai anh em chia gia tài, người anh lấy hết, người em chỉ được cây khế.
Chim lạ tới ăn khế, người em than thở.
Chim hẹn trả ơn, chở người em ra đảo lấy vàng.
Người em may túi ba gang đúng lời dặn, lấy vừa đủ, trở nên khá giả.
Người anh đòi đổi gia tài lấy cây khế, làm y hệt nhưng may túi to.
Túi quá nặng, chim đuối sức, người anh rơi xuống biển.

Sáu dòng ấy là phần không được đổi. Thử bỏ dòng bốn xem: nếu không kể việc người em may túi ba gang đúng lời dặn, thì đến dòng sáu người đọc không hiểu vì sao người anh lại sai.

Bây giờ đến phần của em. Cùng sự việc thứ hai, so hai cách viết:

Cách một: "Một hôm có con chim lạ đến ăn khế. Người em thấy vậy liền than thở."

Cách hai: "Khế vừa chín thì có con chim lạ tới. Nó ăn hết quả này sang quả khác, chẳng buồn để ý tới ai. Người em đứng dưới gốc nhìn lên, chỉ biết nói: cả nhà tôi trông vào cây khế này thôi."

Cách hai không thêm sự việc nào cả. Nó chỉ kể kĩ hơn ở đúng chỗ đáng kể kĩ.

Lấy truyện Cây khế làm ví dụ. Đây là truyện cổ tích dân gian, cốt truyện thuộc về nhân dân nên ai cũng kể được, nhưng cách kể là của mỗi người. **Chuỗi sự việc chính**, gạch trên nháp: 1. Hai anh em chia gia tài, người anh lấy hết, người em chỉ được cây khế. 2. Chim lạ tới ăn khế, người em than thở. 3. Chim hẹn trả ơn, chở người em ra đảo lấy vàng. 4. Người em may túi ba gang đúng lời dặn, lấy vừa đủ, trở nên khá giả. 5. Người anh đòi đổi gia tài lấy cây khế, làm y hệt nhưng may túi to. 6. Túi quá nặng, chim đuối sức, người anh rơi xuống biển. Sáu dòng ấy là phần **không được đổi**. Thử bỏ dòng bốn xem: nếu không kể việc người em may túi ba gang đúng lời dặn, thì đến dòng sáu người đọc không hiểu vì sao người anh lại sai. Bây giờ đến phần của em. Cùng sự việc thứ hai, so hai cách viết: *Cách một:* "Một hôm có con chim lạ đến ăn khế. Người em thấy vậy liền than thở." *Cách hai:* "Khế vừa chín thì có con chim lạ tới. Nó ăn hết quả này sang quả khác, chẳng buồn để ý tới ai. Người em đứng dưới gốc nhìn lên, chỉ biết nói: cả nhà tôi trông vào cây khế này thôi." Cách hai không thêm sự việc nào cả. Nó chỉ kể kĩ hơn ở đúng chỗ đáng kể kĩ.

Không phải sự việc nào cũng kể kĩ như nhau. Bài viết hay biết kể lướt chỗ nào và dừng lại chỗ nào.

Nguyên tắc: dừng lại ở sự việc tạo bước ngoặt và ở sự việc bộc lộ tính cách. Trong Cây khế đó là lúc chim hẹn trả ơn và lúc hai anh em may túi; việc chia gia tài kể một hai câu là đủ. Kể đều tay từ đầu tới cuối thì bài thành bản tóm tắt dài.

Không phải sự việc nào cũng kể kĩ như nhau. Bài viết hay biết **kể lướt chỗ nào và dừng lại chỗ nào**. Nguyên tắc: dừng lại ở sự việc tạo bước ngoặt và ở sự việc bộc lộ tính cách. Trong Cây khế đó là lúc chim hẹn trả ơn và lúc hai anh em may túi; việc chia gia tài kể một hai câu là đủ. Kể đều tay từ đầu tới cuối thì bài thành bản tóm tắt dài.

Chỗ mất điểm âm thầm nhất là đổi ngôi kể giữa chừng.

Em bắt đầu "Ngày xưa có hai anh em…" tức ngôi thứ ba, viết được nửa bài thì tự nhiên chuyển sang "Tôi thấy người anh thật tham lam". Chữ "tôi" ấy phá vỡ ngôi kể đã chọn.

Muốn nêu nhận xét về nhân vật, em có hai chỗ hợp lệ: để nhân vật khác trong truyện nói ra, hoặc để dành tới phần kết bài. Trong thân bài kể ngôi thứ ba thì người kể đứng ngoài và không xưng tôi.

Chỗ mất điểm âm thầm nhất là **đổi ngôi kể giữa chừng**. Em bắt đầu "Ngày xưa có hai anh em…" tức ngôi thứ ba, viết được nửa bài thì tự nhiên chuyển sang "Tôi thấy người anh thật tham lam". Chữ "tôi" ấy phá vỡ ngôi kể đã chọn. Muốn nêu nhận xét về nhân vật, em có hai chỗ hợp lệ: để nhân vật khác trong truyện nói ra, hoặc để dành tới phần kết bài. Trong thân bài kể ngôi thứ ba thì người kể đứng ngoài và không xưng tôi.

Ba việc phải làm khi kể lại

Giữ đúng các sự việc chính và đúng thứ tự. Đây là phần không được sáng tạo. Đổi kết truyện là kể sai truyện.

Đổi cách diễn đạt sang lời của mình. Không chép câu văn của bản kể em đã đọc.

Chọn một ngôi kể và giữ nguyên từ đầu đến cuối. Ngôi thứ ba là an toàn nhất cho bài kể lại.

**Giữ đúng các sự việc chính và đúng thứ tự.** Đây là phần không được sáng tạo. Đổi kết truyện là kể sai truyện. **Đổi cách diễn đạt sang lời của mình.** Không chép câu văn của bản kể em đã đọc. **Chọn một ngôi kể và giữ nguyên từ đầu đến cuối.** Ngôi thứ ba là an toàn nhất cho bài kể lại.

Ví dụ

Viết một đoạn kể bằng lời của mình

1
Kể lại sự việc người em may túi ba gang trong truyện Cây khế, bằng lời văn của em, khoảng 5 đến 7 câu.
2
Bài viết đoạn, khoảng 2 điểm. Chấm theo hai thứ: giữ đúng sự việc, và diễn đạt bằng lời của mình.
3
Xác định sự việc gồm những gì. Rồi hỏi chỗ nào trong sự việc ấy đáng kể kĩ, chỗ nào chỉ cần một câu.
4
Nghe chim dặn may túi ba gang, người em về nhà lấy vải ra đo. Vợ chồng anh ta may đúng ba gang, không rộng thêm một phân nào, rồi gấp lại chờ sáng.
Hôm sau chim tới thật. Người em trèo lên lưng chim, bay mãi qua biển tới một hòn đảo lạ. Vàng bạc trên đảo chất thành đống, sáng loá cả mắt.
Người em chỉ nhặt cho đầy chiếc túi ba gang rồi buộc lại, không lấy thêm. Anh ta lên lưng chim, và chim chở về nhà nhẹ nhàng như lúc đi.
Nghe chim dặn may túi ba gang, người em về nhà lấy vải ra đo. Vợ chồng anh ta may đúng ba gang, không rộng thêm một phân nào, rồi gấp lại chờ sáng. Hôm sau chim tới thật. Người em trèo lên lưng chim, bay mãi qua biển tới một hòn đảo lạ. Vàng bạc trên đảo chất thành đống, sáng loá cả mắt. Người em chỉ nhặt cho đầy chiếc túi ba gang rồi buộc lại, không lấy thêm. Anh ta lên lưng chim, và chim chở về nhà nhẹ nhàng như lúc đi.
5
Giữ đúng sự việc và đúng chi tiết ba gang, kể kĩ ở chỗ đáng kể là lúc đo và lúc quyết định không lấy thêm, và dùng câu văn của người viết chứ không phải câu trong sách.
6
Viết "người em may túi ba gang rồi đi lấy vàng về" là kể đủ nhưng quá lướt, không cho thấy được điều gì về nhân vật.

Ví dụ

Sửa một đoạn bị đổi ngôi kể

1
Đoạn sau mắc lỗi gì? Hãy chỉ ra và sửa lại: "Ngày xưa có hai anh em. Khi cha mẹ mất, người anh chiếm hết ruộng vườn. Tôi thấy người anh thật là tham lam và ích kỉ."
2
Câu vận dụng, khoảng 1 điểm. Đề kiểm tra em có giữ được ngôi kể không.
3
Xác định ngôi kể ở câu đầu, rồi tìm câu nào phá vỡ ngôi kể ấy. Sửa bằng cách chuyển nhận xét sang cách nói của người kể ngôi thứ ba.
4
Đoạn văn mắc lỗi đổi ngôi kể giữa chừng.
Hai câu đầu kể theo ngôi thứ ba: người kể đứng ngoài, gọi nhân vật là "hai anh em" và "người anh", không xưng gì cả. Nhưng câu thứ ba lại xuất hiện chữ "tôi", tức người kể bỗng bước vào truyện. Truyện cổ tích không có nhân vật nào là "tôi" cả, nên câu này phá vỡ ngôi kể đã chọn.
Có thể sửa bằng cách bỏ chữ tôi và chuyển nhận xét thành lời kể:
"Ngày xưa có hai anh em. Khi cha mẹ mất, người anh chiếm hết ruộng vườn, chỉ để lại cho em một cây khế ở góc vườn. Người em không tranh giành, lặng lẽ dựng túp lều dưới gốc khế mà ở."
Cách sửa này giữ nguyên ngôi thứ ba. Sự tham lam của người anh vẫn hiện ra, nhưng qua việc anh ta làm chứ không qua lời nhận xét.
Đoạn văn mắc lỗi đổi ngôi kể giữa chừng. Hai câu đầu kể theo ngôi thứ ba: người kể đứng ngoài, gọi nhân vật là "hai anh em" và "người anh", không xưng gì cả. Nhưng câu thứ ba lại xuất hiện chữ "tôi", tức người kể bỗng bước vào truyện. Truyện cổ tích không có nhân vật nào là "tôi" cả, nên câu này phá vỡ ngôi kể đã chọn. Có thể sửa bằng cách bỏ chữ tôi và chuyển nhận xét thành lời kể: "Ngày xưa có hai anh em. Khi cha mẹ mất, người anh chiếm hết ruộng vườn, chỉ để lại cho em một cây khế ở góc vườn. Người em không tranh giành, lặng lẽ dựng túp lều dưới gốc khế mà ở." Cách sửa này giữ nguyên ngôi thứ ba. Sự tham lam của người anh vẫn hiện ra, nhưng qua việc anh ta làm chứ không qua lời nhận xét.
5
Gọi tên đúng lỗi, giải thích vì sao chữ tôi là sai trong truyện cổ tích, sửa lại thành đoạn hoàn chỉnh, và nói rõ cách sửa đã thay lời nhận xét bằng hành động.
6
Chỉ bỏ chữ tôi thành "Người anh thật là tham lam và ích kỉ" mà không nhận ra rằng nhận xét trực tiếp như thế vẫn yếu hơn việc để hành động tự nói.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng chép gần nguyên văn bản kể em đã đọc, đề yêu cầu lời văn của em. Và đừng để chữ tôi của người kể lọt vào một bài kể ngôi thứ ba.

Chốt bài: Em đã kể lại được một truyện truyền thuyết hoặc cổ tích bằng lời văn của mình, đủ các sự việc chính. Kể chuyện của người khác đã xong; bài sau kể chuyện của chính em.