Phần

Bài nghị luận đầu tiên: nói rõ em nghĩ gì

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em viết được mở bài nêu rõ ý kiến và dựng được bố cục cho bài trình bày ý kiến.

Kiến thức cần có

Cần ba tầng ý kiến, lí lẽ, bằng chứng đã học ở khoá đọc văn bản nghị luận.

Khoá trước viết để kể và để tả. Khoá này viết để thuyết phục và để cho biết — hai việc khác hẳn.

Bài trình bày ý kiến là bài nghị luận đầu tiên trong đời học sinh, và nó dùng lại đúng ba tầng em đã học cách đọc ở khoá đọc nghị luận: ý kiến, lí lẽ, bằng chứng. Lần này em ở phía người viết.

Khoá trước viết để kể và để tả. Khoá này viết để **thuyết phục** và để **cho biết** — hai việc khác hẳn. Bài trình bày ý kiến là bài nghị luận đầu tiên trong đời học sinh, và nó dùng lại đúng ba tầng em đã học cách đọc ở khoá đọc nghị luận: ý kiến, lí lẽ, bằng chứng. Lần này em ở phía người viết.

Câu hỏi mở đầu

Đề hỏi: em nghĩ gì về việc nhiều bạn bỏ thừa cơm ở căng tin. Hai bạn cùng viết. Một bài đọc hết mới biết bạn ấy nghĩ gì, một bài biết ngay câu đầu. Bài nào dễ được điểm hơn?

Ý tưởng cốt lõi

Bài trình bày ý kiến về một hiện tượng đời sống là bài nghị luận đầu tiên em phải viết. Nó ngắn và có khuôn rõ.

Mở bài nêu hiện tượng và nêu luôn ý kiến của em. Đừng để dành ý kiến tới cuối bài. Người chấm cần biết ngay em đứng ở đâu, và một bài giấu ý kiến tới dòng cuối luôn bị coi là chưa rõ ràng.

Thân bài gồm hai hoặc ba đoạn, mỗi đoạn một lí lẽ kèm bằng chứng riêng. Kết bài nêu đề xuất hoặc liên hệ bản thân.

Chỗ khó nhất là tách được hai lí lẽ thật sự khác nhau. Rất nhiều bài viết hai đoạn nhưng cả hai nói cùng một ý: "lãng phí thức ăn là không tốt" và "bỏ cơm thừa gây lãng phí" là một ý nói hai lần.

Cách kiểm: hai lí lẽ phải nhìn hiện tượng từ hai phía khác nhau.

Bài trình bày ý kiến về một hiện tượng đời sống là bài nghị luận đầu tiên em phải viết. Nó ngắn và có khuôn rõ. **Mở bài** nêu hiện tượng và nêu luôn ý kiến của em. Đừng để dành ý kiến tới cuối bài. Người chấm cần biết ngay em đứng ở đâu, và một bài giấu ý kiến tới dòng cuối luôn bị coi là chưa rõ ràng. **Thân bài** gồm hai hoặc ba đoạn, mỗi đoạn một lí lẽ kèm bằng chứng riêng. **Kết bài** nêu đề xuất hoặc liên hệ bản thân. Chỗ khó nhất là **tách được hai lí lẽ thật sự khác nhau**. Rất nhiều bài viết hai đoạn nhưng cả hai nói cùng một ý: "lãng phí thức ăn là không tốt" và "bỏ cơm thừa gây lãng phí" là một ý nói hai lần. Cách kiểm: hai lí lẽ phải nhìn hiện tượng từ **hai phía khác nhau**.

Kiểm bằng câu hỏi: hai lí lẽ này có nhìn hiện tượng từ hai phía khác nhau không.

Đào sâu mô hình

Dựng bài cho đề: Em nghĩ gì về việc nhiều bạn bỏ thừa cơm ở căng tin trường?

Bước một, chốt ý kiến. Không phải mọi ý kiến đều là chê. Ở đây em có thể chọn: đó là việc nên thay đổi, hoặc phần lớn lỗi không ở học sinh mà ở suất ăn quá nhiều. Chọn cái em nói được nhiều nhất. Giả sử em chọn: đây là việc nên thay đổi, và có thể thay đổi được.

Bước hai, hỏi vì sao mình nghĩ thế. Câu trả lời chính là lí lẽ.

Lí lẽ một: một suất cơm bỏ đi không chỉ là cơm, mà là công của người trồng, người nấu và cả tiền bố mẹ đóng.

Lí lẽ hai: bỏ thừa nhiều lần sẽ thành thói quen, và thói quen ấy theo em về nhà chứ không dừng ở căng tin.

Hai lí lẽ này nhìn từ hai phía: một phía là thứ mất đi, một phía là thứ hình thành trong chính em. Chúng khác nhau thật.

Bước ba, tìm bằng chứng cho từng lí lẽ. Lí lẽ một có thể dựa vào quan sát: cuối mỗi bữa, thùng đồ thừa ở góc căng tin đầy tới miệng. Lí lẽ hai dựa vào một quan sát khác: những bạn hay bỏ thừa ở trường thường cũng là người bỏ dở bữa ở nhà.

Bước bốn, nghĩ phần kết. Một đề xuất cụ thể luôn hơn một lời kêu gọi chung: xin căng tin chia hai cỡ suất, ai ăn ít lấy suất nhỏ.

Dựng bài cho đề: *Em nghĩ gì về việc nhiều bạn bỏ thừa cơm ở căng tin trường?* **Bước một, chốt ý kiến.** Không phải mọi ý kiến đều là chê. Ở đây em có thể chọn: đó là việc nên thay đổi, hoặc phần lớn lỗi không ở học sinh mà ở suất ăn quá nhiều. Chọn cái em nói được nhiều nhất. Giả sử em chọn: đây là việc nên thay đổi, và có thể thay đổi được. **Bước hai, hỏi vì sao mình nghĩ thế.** Câu trả lời chính là lí lẽ. Lí lẽ một: một suất cơm bỏ đi không chỉ là cơm, mà là công của người trồng, người nấu và cả tiền bố mẹ đóng. Lí lẽ hai: bỏ thừa nhiều lần sẽ thành thói quen, và thói quen ấy theo em về nhà chứ không dừng ở căng tin. Hai lí lẽ này nhìn từ hai phía: một phía là thứ mất đi, một phía là thứ hình thành trong chính em. Chúng khác nhau thật. **Bước ba, tìm bằng chứng cho từng lí lẽ.** Lí lẽ một có thể dựa vào quan sát: cuối mỗi bữa, thùng đồ thừa ở góc căng tin đầy tới miệng. Lí lẽ hai dựa vào một quan sát khác: những bạn hay bỏ thừa ở trường thường cũng là người bỏ dở bữa ở nhà. **Bước bốn, nghĩ phần kết.** Một đề xuất cụ thể luôn hơn một lời kêu gọi chung: xin căng tin chia hai cỡ suất, ai ăn ít lấy suất nhỏ.

Chú ý bước một. Đề hỏi "em nghĩ gì", tức là đề không cho sẵn đáp án đúng. Em được chọn.

Nhiều học sinh mặc định phải chê, vì nghĩ đó là câu trả lời an toàn. Nhưng một ý kiến như "trước khi trách các bạn, nên xem lại suất ăn có quá nhiều không" hoàn toàn được chấp nhận, miễn có lí lẽ và bằng chứng đỡ nó.

Điều bị trừ điểm không phải là chọn phía nào, mà là không nói rõ mình chọn phía nào.

Chú ý bước một. Đề hỏi "em nghĩ gì", tức là đề **không cho sẵn** đáp án đúng. Em được chọn. Nhiều học sinh mặc định phải chê, vì nghĩ đó là câu trả lời an toàn. Nhưng một ý kiến như "trước khi trách các bạn, nên xem lại suất ăn có quá nhiều không" hoàn toàn được chấp nhận, miễn có lí lẽ và bằng chứng đỡ nó. Điều bị trừ điểm không phải là chọn phía nào, mà là **không nói rõ mình chọn phía nào**.

Cẩn thận với phần kết bài. Lớp 6 rất hay kết bằng một lời kêu gọi to: "Chúng ta hãy cùng nhau chung tay bảo vệ môi trường và tiết kiệm thức ăn."

Câu ấy gắn được vào mọi bài, và nó không đề xuất gì cụ thể cả.

Một kết bài tốt đưa ra một việc làm được. Nhỏ cũng được, miễn là thật: xin căng tin chia hai cỡ suất; dán một tấm bảng nhỏ ở chỗ trả khay; lớp thử một tuần không bỏ thừa rồi đếm lại. Đề xuất cụ thể cho thấy em đã nghĩ tới việc thực hiện, chứ không chỉ nghĩ tới việc nói.

Cẩn thận với phần kết bài. Lớp 6 rất hay kết bằng một lời kêu gọi to: "Chúng ta hãy cùng nhau chung tay bảo vệ môi trường và tiết kiệm thức ăn." Câu ấy gắn được vào mọi bài, và nó không đề xuất gì cụ thể cả. Một kết bài tốt đưa ra **một việc làm được**. Nhỏ cũng được, miễn là thật: xin căng tin chia hai cỡ suất; dán một tấm bảng nhỏ ở chỗ trả khay; lớp thử một tuần không bỏ thừa rồi đếm lại. Đề xuất cụ thể cho thấy em đã nghĩ tới việc thực hiện, chứ không chỉ nghĩ tới việc nói.

Đọc để tách và viết để dựng

Ở khoá đọc, em tách ba tầng ra khỏi một bài có sẵn. Ở đây em làm ngược lại: dựng ba tầng ấy lên.

Thứ tự dựng không giống thứ tự viết. Dựng thì bắt đầu từ ý kiến, rồi tự hỏi vì sao mình nghĩ thế để ra lí lẽ, rồi tìm bằng chứng cho từng lí lẽ. Viết thì theo đúng thứ tự ấy luôn: ý kiến trước, mỗi lí lẽ một đoạn kèm bằng chứng.

Ở khoá đọc, em tách ba tầng ra khỏi một bài có sẵn. Ở đây em làm ngược lại: dựng ba tầng ấy lên. Thứ tự dựng không giống thứ tự viết. **Dựng** thì bắt đầu từ ý kiến, rồi tự hỏi vì sao mình nghĩ thế để ra lí lẽ, rồi tìm bằng chứng cho từng lí lẽ. **Viết** thì theo đúng thứ tự ấy luôn: ý kiến trước, mỗi lí lẽ một đoạn kèm bằng chứng.

Ví dụ

Viết mở bài nêu rõ ý kiến

1
Viết mở bài cho đề: Em nghĩ gì về việc nhiều bạn bỏ thừa cơm ở căng tin trường?
2
Bài viết đoạn, khoảng 1 điểm. Chấm ở chỗ có nêu rõ ý kiến ngay không.
3
Mở bằng một chi tiết quan sát được, rồi chốt ý kiến ở câu cuối mở bài. Đừng mở bằng câu chung về cuộc sống.
4
Cuối mỗi buổi trưa, thùng đựng đồ thừa ở góc căng tin trường em lại đầy tới miệng. Trong đó phần lớn là cơm và canh còn nguyên, chỉ vơi đi một hai thìa.
Em cho rằng đây là việc nên thay đổi, và quan trọng hơn, là việc hoàn toàn có thể thay đổi được nếu cả trường cùng để ý một chút.
5
Mở bằng một chi tiết quan sát được chứ không bằng câu chung, nêu ý kiến rõ ở câu thứ hai, và thêm vế có thể thay đổi được để mở đường cho phần đề xuất ở kết bài.
6
Mở bằng "Trong cuộc sống hiện nay, có rất nhiều vấn đề đáng quan tâm" rồi mới vào đề. Câu ấy không làm việc gì.

Ví dụ

Kiểm tra hai lí lẽ có khác nhau thật không

1
Một bạn nêu hai lí lẽ: (1) bỏ thừa cơm là lãng phí; (2) thức ăn bỏ đi gây tốn kém. Nhận xét hai lí lẽ này và sửa lại.
2
Câu vận dụng, khoảng 1,5 điểm. Đề kiểm tra em có phát hiện được lỗi một ý nói hai lần không.
3
Hỏi hai lí lẽ có nhìn hiện tượng từ hai phía khác nhau không. Nếu không, giữ một và tìm một lí lẽ mới từ phía khác.
4
Hai lí lẽ này thực ra chỉ là một ý được nói hai lần.
"Lãng phí" và "tốn kém" nói về cùng một chuyện: thứ có giá trị bị mất đi vô ích. Cả hai đều nhìn hiện tượng từ đúng một phía, nên đoạn thứ hai không thêm được gì cho bài.
Có thể giữ lại lí lẽ thứ nhất và thay lí lẽ thứ hai bằng một lí lẽ nhìn từ phía khác, chẳng hạn:
(1) Một suất cơm bỏ đi không chỉ là cơm, mà là công của người trồng, người nấu và tiền bố mẹ đóng.
(2) Bỏ thừa nhiều lần sẽ thành thói quen, và thói quen ấy theo em về nhà chứ không dừng lại ở căng tin.
Bây giờ lí lẽ thứ nhất nói về thứ mất đi bên ngoài, lí lẽ thứ hai nói về thứ hình thành bên trong chính người bỏ thừa. Hai phía khác nhau nên hai đoạn thân bài mới có nội dung riêng.
Hai lí lẽ này thực ra chỉ là một ý được nói hai lần. "Lãng phí" và "tốn kém" nói về cùng một chuyện: thứ có giá trị bị mất đi vô ích. Cả hai đều nhìn hiện tượng từ đúng một phía, nên đoạn thứ hai không thêm được gì cho bài. Có thể giữ lại lí lẽ thứ nhất và thay lí lẽ thứ hai bằng một lí lẽ nhìn từ phía khác, chẳng hạn: (1) Một suất cơm bỏ đi không chỉ là cơm, mà là công của người trồng, người nấu và tiền bố mẹ đóng. (2) Bỏ thừa nhiều lần sẽ thành thói quen, và thói quen ấy theo em về nhà chứ không dừng lại ở căng tin. Bây giờ lí lẽ thứ nhất nói về thứ mất đi bên ngoài, lí lẽ thứ hai nói về thứ hình thành bên trong chính người bỏ thừa. Hai phía khác nhau nên hai đoạn thân bài mới có nội dung riêng.
5
Gọi tên đúng lỗi, giải thích bằng việc hai lí lẽ cùng một phía, đề xuất cặp lí lẽ mới, và nói rõ cặp mới khác nhau ở chỗ nào.
6
Nhận xét "hai lí lẽ này bị trùng" rồi dừng, không sửa. Đề đã yêu cầu sửa lại.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng để dành ý kiến tới cuối bài. Và đừng viết hai đoạn thân bài mà cả hai nói cùng một ý bằng hai cách khác nhau.

Chốt bài: Em đã viết được mở bài nêu rõ ý kiến và dựng được bố cục cho bài trình bày ý kiến. Có ý kiến và lí lẽ rồi, bài sau lo phần khó nhất là tìm bằng chứng.