Bài học

Đóng bài bằng một nhận định, rồi soát theo thang điểm

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em viết được kết bài có đánh giá và tự soát được bài nghị luận văn học trước khi nộp.

Kiến thức cần có

Cần cả bốn bài trước: luận điểm, mở bài, hai kiểu thân bài.

Câu hỏi mở đầu

Kết bài "Tóm lại, qua bài phân tích trên, ta thấy tác phẩm rất hay và ý nghĩa" bị trừ điểm ở chỗ nào?

Ý tưởng cốt lõi

Bị trừ vì nó chỉ tóm tắt lại mà không đánh giá gì, và cụm "rất hay và ý nghĩa" thì gắn vào tác phẩm nào cũng vừa.

Kết bài của nghị luận văn học làm hai việc, gói trong ba đến bốn câu.

Việc một — khẳng định lại vấn đề nghị luận, nhưng bằng cách diễn đạt khác chứ không chép lại mở bài.

Việc hai — đánh giá: nêu giá trị của tác phẩm hoặc điều nó để lại cho người đọc. Đây là chỗ ghi điểm, và cũng là chỗ phân biệt bài khá với bài giỏi.

Có thể thêm một câu mở rộng: liên hệ tới người đọc hôm nay, hoặc tới một nét chung của loại tác phẩm ấy. Nhưng đừng mở rộng sang một tác phẩm khác rồi phân tích tiếp — kết bài không phải chỗ bắt đầu ý mới.

Bị trừ vì nó **chỉ tóm tắt lại** mà không đánh giá gì, và cụm "rất hay và ý nghĩa" thì gắn vào tác phẩm nào cũng vừa. Kết bài của nghị luận văn học làm hai việc, gói trong ba đến bốn câu. **Việc một — khẳng định lại vấn đề nghị luận**, nhưng bằng cách diễn đạt khác chứ không chép lại mở bài. **Việc hai — đánh giá**: nêu giá trị của tác phẩm hoặc điều nó để lại cho người đọc. Đây là chỗ ghi điểm, và cũng là chỗ phân biệt bài khá với bài giỏi. Có thể thêm một câu mở rộng: liên hệ tới người đọc hôm nay, hoặc tới một nét chung của loại tác phẩm ấy. Nhưng đừng mở rộng sang một tác phẩm khác rồi phân tích tiếp — kết bài không phải chỗ bắt đầu ý mới.

Đánh giá là phần phân biệt bài khá với bài giỏi.

Đào sâu mô hình

Viết thử kết bài cho đề phân tích nhân vật bà Năm:

Qua nhân vật bà Năm, đoạn trích đã dựng nên chân dung một người mẹ lao động nghèo mà giàu lòng tự trọng, thương con theo cách rất kín đáo. Điều làm nên sức nặng của đoạn văn là tác giả không hề bình luận một câu nào về nhân vật; mọi phẩm chất của bà Năm đều hiện lên qua hành động và qua một chi tiết nhỏ là chiếc phong bì cất dưới đáy rương. Cách viết ấy khiến người đọc phải tự nhận ra, và vì tự nhận ra nên nhớ lâu hơn. Đọc xong, ta hiểu rằng tình thương trong gia đình đôi khi không cần nói thành lời, và giúp đỡ người thân cũng cần biết tôn trọng lòng tự trọng của họ.

Bốn câu: câu một khẳng định lại, câu hai và ba đánh giá cách viết của tác giả, câu bốn mở rộng tới người đọc.

Viết thử kết bài cho đề phân tích nhân vật bà Năm: > Qua nhân vật bà Năm, đoạn trích đã dựng nên chân dung một người mẹ lao động nghèo mà giàu lòng tự trọng, thương con theo cách rất kín đáo. Điều làm nên sức nặng của đoạn văn là tác giả không hề bình luận một câu nào về nhân vật; mọi phẩm chất của bà Năm đều hiện lên qua hành động và qua một chi tiết nhỏ là chiếc phong bì cất dưới đáy rương. Cách viết ấy khiến người đọc phải tự nhận ra, và vì tự nhận ra nên nhớ lâu hơn. Đọc xong, ta hiểu rằng tình thương trong gia đình đôi khi không cần nói thành lời, và giúp đỡ người thân cũng cần biết tôn trọng lòng tự trọng của họ. Bốn câu: câu một khẳng định lại, câu hai và ba đánh giá cách viết của tác giả, câu bốn mở rộng tới người đọc.

Chú ý câu hai và ba: chúng đánh giá cách viết chứ không khen chung chung. Nhận xét "tác giả không hề bình luận một câu nào về nhân vật" là một quan sát cụ thể, kiểm chứng được, và nó cho thấy em đã đọc kỹ.

Đó là mẹo viết kết bài không sáo: thay vì khen tác phẩm hay, hãy chỉ ra một điều cụ thể mà tác giả đã làm và nói vì sao điều ấy hiệu quả.

Chú ý câu hai và ba: chúng đánh giá **cách viết** chứ không khen chung chung. Nhận xét "tác giả không hề bình luận một câu nào về nhân vật" là một quan sát cụ thể, kiểm chứng được, và nó cho thấy em đã đọc kỹ. Đó là mẹo viết kết bài không sáo: thay vì khen tác phẩm hay, hãy chỉ ra **một điều cụ thể mà tác giả đã làm** và nói vì sao điều ấy hiệu quả.

Điểm nằm ở phần đánh giá, không ở phần tóm tắt.

Về thời gian: bài nghị luận văn học thường được dành khoảng nửa thời gian làm bài. Nếu sắp hết giờ mà chưa viết kết bài, hãy bỏ dở một ý nhỏ trong thân bài để viết kết bài, chứ đừng nộp bài không có kết. Một bài thiếu kết bài bị trừ điểm bố cục, trong khi thiếu một ý nhỏ thì chỉ mất phần điểm của ý ấy. Nắm được thứ tự ưu tiên này rất có lợi trong phòng thi.

Về thời gian: bài nghị luận văn học thường được dành khoảng nửa thời gian làm bài. Nếu sắp hết giờ mà chưa viết kết bài, hãy **bỏ dở một ý nhỏ trong thân bài để viết kết bài**, chứ đừng nộp bài không có kết. Một bài thiếu kết bài bị trừ điểm bố cục, trong khi thiếu một ý nhỏ thì chỉ mất phần điểm của ý ấy. Nắm được thứ tự ưu tiên này rất có lợi trong phòng thi.

Bố cục ba phần của bài nghị luận văn học

Bố cục bài nghị luận văn học: mở bài giới thiệu tác phẩm và nêu vấn đề nghị luận (3–4 câu) → thân bài gồm 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm một đoạn văn riêng → kết bài đánh giá và mở rộng (3–4 câu). Khác hẳn đoạn NLXH ở chỗ: bài văn có xuống dòng, mỗi luận điểm là một đoạn.

Hướng dẫn giải

Gọi tác phẩm bằng tên đặt trong ngoặc kép hoặc in nghiêng, gọi tác giả là "nhà văn", "nhà thơ", "tác giả". Trích thơ giữ nguyên cách xuống dòng hoặc ngăn bằng dấu gạch chéo. Dùng các cụm chuyển đoạn: "Trước hết…", "Không chỉ vậy…", "Đến đoạn cuối…". Kết bài đánh giá giá trị tác phẩm chứ không tóm tắt lại thân bài.

Sổ tay lỗi

Lỗi kinh điển của bài nghị luận văn học: kể lại nội dung tác phẩm từ đầu tới cuối thay vì phân tích; luận điểm viết thành đề mục cụt lủn; trích dẫn xong bỏ đó không phân tích; nêu cảm xúc của người viết thay cho lí lẽ; viết cả bài thành một đoạn không xuống dòng; và kết bài chỉ tóm tắt lại những gì vừa nói.

Ví dụ

Viết kết bài có đánh giá

1
Viết kết bài cho đề phân tích đoạn thơ về người mẹ đợi con.
2
Kết bài thường chiếm khoảng 0,5 điểm, và phần đánh giá là chỗ ghi điểm.
3
Khẳng định lại vấn đề, rồi chỉ ra một điều cụ thể tác giả đã làm và vì sao nó hiệu quả.
4
Bốn dòng thơ ngắn đã dựng nên trọn vẹn một khung cảnh chiều quê và nỗi chờ đợi lặng lẽ của người mẹ. Điều đáng nói là cả đoạn thơ không có một chữ nào trực tiếp nói tới nỗi nhớ hay sự vất vả, vậy mà cả hai đều hiện lên rất rõ qua những hình ảnh giản dị như làn khói gầy hay mái tóc pha màu tro bếp. Cách nói bằng hình ảnh ấy khiến bài thơ đọng lại lâu hơn nhiều so với một lời than trực tiếp. Với người đọc hôm nay, đoạn thơ còn là một lời nhắc nhở về những người đang lặng lẽ đợi mình ở nhà.
Bốn dòng thơ ngắn đã dựng nên trọn vẹn một khung cảnh chiều quê và nỗi chờ đợi lặng lẽ của người mẹ. Điều đáng nói là cả đoạn thơ không có một chữ nào trực tiếp nói tới nỗi nhớ hay sự vất vả, vậy mà cả hai đều hiện lên rất rõ qua những hình ảnh giản dị như làn khói gầy hay mái tóc pha màu tro bếp. Cách nói bằng hình ảnh ấy khiến bài thơ đọng lại lâu hơn nhiều so với một lời than trực tiếp. Với người đọc hôm nay, đoạn thơ còn là một lời nhắc nhở về những người đang lặng lẽ đợi mình ở nhà.
5
Phần đánh giá chỉ ra một đặc điểm cụ thể — không nói thẳng mà vẫn gợi được — và giải thích vì sao cách ấy hiệu quả.
6
Kết bài chỉ liệt kê lại hai luận điểm vừa phân tích rồi khen bài thơ hay, không thêm được nhận định nào mới.

Ví dụ

Soát lại bài trong ba phút

1
Em viết xong bài nghị luận văn học và còn ba phút. Nên soát những gì, theo thứ tự nào?
2
Kĩ năng phòng thi, quyết định vài phần mười điểm.
3
Soát theo thứ tự dễ mất điểm và dễ sửa trước.
4
Thứ nhất, soát bố cục: bài đã có đủ mở bài, thân bài, kết bài chưa, và các luận điểm đã tách thành đoạn riêng chưa. Thiếu kết bài hoặc viết dồn thành một khối là lỗi mất điểm bố cục, sửa rất nhanh.
Thứ hai, soát câu mở đầu mỗi đoạn thân bài: nó phải là một câu khẳng định về tác phẩm, không phải một câu kể sự việc.
Thứ ba, soát dẫn chứng: mỗi đoạn đã có ít nhất một dẫn chứng đặt trong ngoặc kép chưa, và sau mỗi dẫn chứng đã có câu phân tích chưa.
Cuối cùng mới soát chính tả, nhất là tên tác phẩm và tên nhân vật, vì viết sai tên nhân vật gây ấn tượng rất xấu.
Thứ tự này ưu tiên những lỗi mất nhiều điểm mà chỉ cần vài giây để phát hiện.
Thứ nhất, soát bố cục: bài đã có đủ mở bài, thân bài, kết bài chưa, và các luận điểm đã tách thành đoạn riêng chưa. Thiếu kết bài hoặc viết dồn thành một khối là lỗi mất điểm bố cục, sửa rất nhanh. Thứ hai, soát câu mở đầu mỗi đoạn thân bài: nó phải là một câu khẳng định về tác phẩm, không phải một câu kể sự việc. Thứ ba, soát dẫn chứng: mỗi đoạn đã có ít nhất một dẫn chứng đặt trong ngoặc kép chưa, và sau mỗi dẫn chứng đã có câu phân tích chưa. Cuối cùng mới soát chính tả, nhất là tên tác phẩm và tên nhân vật, vì viết sai tên nhân vật gây ấn tượng rất xấu. Thứ tự này ưu tiên những lỗi mất nhiều điểm mà chỉ cần vài giây để phát hiện.
5
Đi từ lỗi cấp bố cục xuống lỗi cấp câu chữ, đúng thứ tự mức độ ảnh hưởng tới điểm.
6
Dùng cả ba phút để đọc lại từ đầu và sửa câu chữ cho hay hơn, trong khi một lỗi bố cục lớn vẫn nằm nguyên đó.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng kết bài bằng cách chép lại mở bài; đừng khen chung chung thay cho đánh giá; và đừng nộp bài thiếu kết bài dù thân bài còn dở.

Chốt bài: Em đã viết được kết bài có đánh giá và tự soát được bài nghị luận văn học trước khi nộp. Bốn khoá đã phủ trọn đề vào 10; khoá cuối của ladder sẽ ôn lại phần tiếng Việt hay xuất hiện trong câu đọc hiểu.