Bài học

Ba câu để vào bài mà không sáo rỗng

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em viết được mở bài giới thiệu đúng tác phẩm và nêu chính xác vấn đề nghị luận.

Kiến thức cần có

Cần hệ thống luận điểm ở bài trước.

Câu hỏi mở đầu

Mở bài "Từ xưa đến nay, văn học Việt Nam đã có biết bao tác phẩm hay viết về tình cảm gia đình…" có gì chưa ổn?

Ý tưởng cốt lõi

Chưa ổn ở chỗ nó dùng được cho hàng trăm bài khác nhau, và nó tiêu mất hai dòng trước khi nhắc tới tác phẩm đang bàn.

Mở bài của nghị luận văn học chỉ cần làm ba việc, gói trong ba đến bốn câu.

Việc một — giới thiệu tác phẩm và tác giả. Một câu, nêu tên tác phẩm và tên tác giả nếu đề cho.

Việc hai — nêu vấn đề nghị luận. Đây là việc quan trọng nhất: nói rõ em sắp bàn về cái gì. Đề hỏi nhân vật bà Năm thì câu này phải có chữ "bà Năm".

Việc ba — định hướng. Một câu gợi ra các luận điểm sắp triển khai, chẳng hạn "Qua nhân vật này, tác giả cho thấy vẻ đẹp của người lao động nghèo".

Không bắt buộc phải mở bài gián tiếp bằng một câu danh ngôn. Mở bài trực tiếp, gọn gàng, đúng vấn đề luôn an toàn hơn và không bao giờ bị trừ điểm.

Chưa ổn ở chỗ nó **dùng được cho hàng trăm bài khác nhau**, và nó tiêu mất hai dòng trước khi nhắc tới tác phẩm đang bàn. Mở bài của nghị luận văn học chỉ cần làm ba việc, gói trong ba đến bốn câu. **Việc một — giới thiệu tác phẩm và tác giả.** Một câu, nêu tên tác phẩm và tên tác giả nếu đề cho. **Việc hai — nêu vấn đề nghị luận.** Đây là việc quan trọng nhất: nói rõ em sắp bàn về cái gì. Đề hỏi nhân vật bà Năm thì câu này phải có chữ "bà Năm". **Việc ba — định hướng.** Một câu gợi ra các luận điểm sắp triển khai, chẳng hạn "Qua nhân vật này, tác giả cho thấy vẻ đẹp của người lao động nghèo". Không bắt buộc phải mở bài gián tiếp bằng một câu danh ngôn. Mở bài trực tiếp, gọn gàng, đúng vấn đề luôn an toàn hơn và không bao giờ bị trừ điểm.

Nếu mở bài lắp vừa sang tác phẩm khác thì nó chưa nêu được vấn đề.

Đào sâu mô hình

So sánh hai mở bài cho đề phân tích nhân vật bà Năm.

Mở bài yếu: "Từ xưa đến nay, văn học Việt Nam đã có biết bao tác phẩm hay viết về tình cảm gia đình. Mỗi tác phẩm lại mang đến cho người đọc những cảm xúc riêng. Trong đó có một tác phẩm mà em rất yêu thích." — ba câu, chưa nêu tên tác phẩm, chưa nhắc tới bà Năm.

Mở bài tốt: "Đoạn trích kể về bà Năm và chiếc phong bì con gái gửi về là một đoạn văn ngắn nhưng để lại nhiều dư vị. Qua nhân vật bà Năm, tác giả đã dựng nên chân dung một người mẹ lao động nghèo mà giàu lòng tự trọng. Vẻ đẹp ấy hiện lên qua sự cần cù trong công việc và qua cách bà đón nhận tình thương của con."

Ba câu, đủ ba việc, và câu thứ ba đã gợi đúng hai luận điểm sẽ triển khai ở thân bài.

So sánh hai mở bài cho đề phân tích nhân vật bà Năm. **Mở bài yếu:** "Từ xưa đến nay, văn học Việt Nam đã có biết bao tác phẩm hay viết về tình cảm gia đình. Mỗi tác phẩm lại mang đến cho người đọc những cảm xúc riêng. Trong đó có một tác phẩm mà em rất yêu thích." — ba câu, chưa nêu tên tác phẩm, chưa nhắc tới bà Năm. **Mở bài tốt:** "Đoạn trích kể về bà Năm và chiếc phong bì con gái gửi về là một đoạn văn ngắn nhưng để lại nhiều dư vị. Qua nhân vật bà Năm, tác giả đã dựng nên chân dung một người mẹ lao động nghèo mà giàu lòng tự trọng. Vẻ đẹp ấy hiện lên qua sự cần cù trong công việc và qua cách bà đón nhận tình thương của con." Ba câu, đủ ba việc, và câu thứ ba đã gợi đúng hai luận điểm sẽ triển khai ở thân bài.

Câu thứ ba đáng chú ý: nó là cầu nối giữa mở bài và thân bài. Khi người chấm đọc xong mở bài mà đã đoán được bài sẽ đi theo hướng nào, họ đánh giá cao ngay từ đầu, và phần còn lại đọc cũng dễ theo hơn.

Ngược lại, nếu mở bài không định hướng gì, thân bài sẽ có cảm giác xuất hiện đột ngột, dù các luận điểm bên trong vẫn đúng.

Câu thứ ba đáng chú ý: nó là **cầu nối** giữa mở bài và thân bài. Khi người chấm đọc xong mở bài mà đã đoán được bài sẽ đi theo hướng nào, họ đánh giá cao ngay từ đầu, và phần còn lại đọc cũng dễ theo hơn. Ngược lại, nếu mở bài không định hướng gì, thân bài sẽ có cảm giác xuất hiện đột ngột, dù các luận điểm bên trong vẫn đúng.

Nếu em quên tên tác giả hoặc không chắc, đừng đoán bừa — ghi sai tên tác giả là lỗi kiến thức khá nặng. Cách xử lí an toàn là nói về tác phẩm mà không nêu tên tác giả: "Đoạn trích kể về…", "Bài thơ viết về…". Người chấm không trừ điểm vì em không nhắc tác giả, nhưng chắc chắn trừ nếu em gán nhầm tác phẩm cho người khác.

Bố cục ba phần của bài nghị luận văn học

Bố cục bài nghị luận văn học: mở bài giới thiệu tác phẩm và nêu vấn đề nghị luận (3–4 câu) → thân bài gồm 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm một đoạn văn riêng → kết bài đánh giá và mở rộng (3–4 câu). Khác hẳn đoạn NLXH ở chỗ: bài văn có xuống dòng, mỗi luận điểm là một đoạn.

Ví dụ

Viết mở bài cho đề phân tích đoạn thơ

1
Viết mở bài cho đề: "Phân tích đoạn thơ bốn dòng viết về người mẹ đợi con."
2
Mở bài thường chiếm khoảng 0,5 điểm trong thang chấm bài nghị luận văn học.
3
Làm đủ ba việc; câu thứ ba nhìn trước hai luận điểm của thân bài.
4
Bốn dòng thơ viết về người mẹ ngồi đợi con nơi thôn quê là một đoạn thơ ngắn mà giàu sức gợi. Chỉ bằng vài hình ảnh giản dị, tác giả đã dựng nên khung cảnh chiều muộn và dáng ngồi lặng lẽ của người mẹ. Qua đó, đoạn thơ thể hiện nỗi chờ đợi mòn mỏi cùng sự tần tảo của mẹ nơi quê nhà.
5
Câu đầu giới thiệu đối tượng, câu hai nêu chất liệu nghệ thuật, câu ba nêu đúng vấn đề nghị luận và gợi hướng triển khai.
6
Mở bài bằng "Trong kho tàng thơ ca Việt Nam, có rất nhiều bài thơ hay viết về mẹ" rồi mới vào đề ở câu thứ tư — hai dòng đầu không mang thông tin nào của bài này.

Ví dụ

Sửa một mở bài lắp được vào mọi tác phẩm

1
Nhận xét mở bài sau và viết lại: "Văn học là tấm gương phản chiếu cuộc sống. Qua mỗi tác phẩm, nhà văn gửi gắm biết bao thông điệp ý nghĩa. Tác phẩm sau đây cũng vậy."
2
Bài luyện sửa lỗi mở bài, dạng lỗi rất phổ biến.
3
Kiểm tra ba việc: đã giới thiệu tác phẩm chưa, đã nêu vấn đề chưa, đã định hướng chưa.
4
Mở bài trên không làm được việc nào trong ba việc bắt buộc. Nó không nêu tên tác phẩm, không nêu vấn đề nghị luận, và cũng không định hướng cho thân bài.
Điểm yếu lớn nhất là cả ba câu đều lắp vừa vào bất kì tác phẩm nào, nên người chấm đọc xong vẫn chưa biết bài viết về cái gì.
Với đề phân tích nhân vật ông Bảy, có thể viết lại: "Đoạn trích về ông Bảy vá xe ở góc chợ chỉ dài mấy dòng nhưng dựng được một chân dung đáng nhớ. Qua nhân vật này, tác giả cho thấy vẻ đẹp của lòng tốt thầm lặng giữa đời thường. Vẻ đẹp ấy bộc lộ qua hành động và qua chính sự ít lời của ông."
Bản viết lại cũng ba câu, nhưng câu nào cũng gắn với tác phẩm đang bàn.
Mở bài trên không làm được việc nào trong ba việc bắt buộc. Nó không nêu tên tác phẩm, không nêu vấn đề nghị luận, và cũng không định hướng cho thân bài. Điểm yếu lớn nhất là cả ba câu đều lắp vừa vào bất kì tác phẩm nào, nên người chấm đọc xong vẫn chưa biết bài viết về cái gì. Với đề phân tích nhân vật ông Bảy, có thể viết lại: "Đoạn trích về ông Bảy vá xe ở góc chợ chỉ dài mấy dòng nhưng dựng được một chân dung đáng nhớ. Qua nhân vật này, tác giả cho thấy vẻ đẹp của lòng tốt thầm lặng giữa đời thường. Vẻ đẹp ấy bộc lộ qua hành động và qua chính sự ít lời của ông." Bản viết lại cũng ba câu, nhưng câu nào cũng gắn với tác phẩm đang bàn.
5
Đối chiếu với ba việc bắt buộc nên nhận xét có tiêu chí, và bản viết lại giữ đúng độ dài mà thông tin thì đầy đủ.
6
Sửa bằng cách thêm một câu nêu tên tác phẩm vào cuối, nhưng vẫn giữ nguyên hai câu sáo rỗng phía trước.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng mở bài bằng những câu dùng được cho mọi tác phẩm; đừng quên nêu vấn đề nghị luận; và đừng đoán bừa tên tác giả.

Chốt bài: Em đã viết được mở bài giới thiệu đúng tác phẩm và nêu chính xác vấn đề nghị luận. Bài sau vào thân bài, nơi mỗi luận điểm phải được chứng minh bằng dẫn chứng và phân tích.