Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Phòng chống bệnh do virus
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nêu và giải thích được bốn nhóm biện pháp phòng bệnh do virus — tiêm vaccine, vệ sinh, kiểm soát véc tơ trung gian, hành vi an toàn — phù hợp với từng con đường lây, và giải thích được vì sao vaccine cúm phải cập nhật thành phần hàng năm.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã xác định được con đường lây của năm bệnh do virus phổ biến: cúm qua đường hô hấp, sốt xuất huyết qua trung gian muỗi, viêm gan và HIV/AIDS qua đường máu — dịch cơ thể, dại qua vết cắn động vật (same-grade bridge, bài Bệnh do virus và con đường lây truyền). Bài này dùng chính những con đường lây đó để chọn đúng biện pháp phòng bệnh — phòng bệnh hiệu quả nhất khi chặn đúng con đường virus đang dùng để lây lan.
Khởi động
Mỗi mùa thu, nhiều người đi tiêm lại vaccine cúm dù năm trước đã tiêm rồi — trong khi vaccine viêm gan B chỉ cần tiêm đủ liều cơ bản là có tác dụng bảo vệ trong nhiều năm. Vì sao vaccine cúm lại là ngoại lệ, gần như phải tiêm lại mỗi năm?
Kiến thức trọng tâm
Biện pháp phòng bệnh do virus hiệu quả nhất khi nhắm đúng con đường lây bệnh đó đang dùng. Tiêm vaccine là đưa vào cơ thể virus đã bất hoạt hoặc giảm độc lực, hoặc chỉ một phần cấu trúc bề mặt của virus — không đủ để gây bệnh — giúp cơ thể được "làm quen" trước và có khả năng phản ứng nhanh, mạnh hơn nếu sau này gặp đúng virus thật, nhờ đó ngăn được bệnh phát triển hoặc giảm nhẹ mức độ bệnh. Đây là biện pháp chủ động, đặc biệt hiệu quả cho các bệnh có thể phòng trước khi phơi nhiễm như cúm, viêm gan B, hoặc tiêm ngay sau khi phơi nhiễm như bệnh dại (tiêm ngay sau khi bị động vật nghi dại cắn).
Vệ sinh cá nhân và môi trường — rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, khử khuẩn bề mặt — hiệu quả nhất với bệnh lây qua đường hô hấp như cúm, vì cắt đứt đường giọt bắn và đường tay chạm lên mặt. Kiểm soát véc tơ trung gian — diệt muỗi trưởng thành, loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng như nước đọng quanh nhà, ngủ màn — hiệu quả nhất với bệnh lây qua muỗi như sốt xuất huyết, vì bệnh này không lây trực tiếp giữa người với người nên vaccine hay vệ sinh cá nhân không chặn được nguồn lây chính. Hành vi an toàn — không dùng chung kim tiêm, sàng lọc máu trước truyền, quan hệ tình dục an toàn — hiệu quả nhất với bệnh lây qua đường máu và dịch cơ thể như viêm gan B, C và HIV/AIDS.
Vì sao vaccine cúm phải cập nhật hàng năm? Vaccine được thiết kế dựa trên đặc điểm cấu trúc bề mặt của một chủng virus cụ thể — cụ thể là gai glycoprotein trên vỏ ngoài của virus, đúng như em đã học ở bài Cấu tạo và phân loại virus. Gai glycoprotein trên vỏ ngoài virus cúm thay đổi khá nhanh qua từng năm, nên chủng virus cúm lưu hành năm nay có thể khác đáng kể so với chủng đã dùng để làm vaccine của năm trước. Khi cấu trúc bề mặt virus thay đổi, vaccine cũ có thể không còn giúp cơ thể nhận diện đúng chủng đang lưu hành. Vì vậy mỗi năm các nhà khoa học phải theo dõi những chủng cúm đang lưu hành trên thế giới và cập nhật lại thành phần vaccine cho phù hợp — đây là điểm khác biệt so với vaccine viêm gan B, vốn nhắm vào một loại virus có cấu trúc bề mặt ổn định hơn nhiều qua thời gian, nên chỉ cần tiêm đủ liều cơ bản là đủ.
Một bệnh có thể cần phối hợp nhiều nhóm biện pháp — như viêm gan B dùng cả vaccine lẫn hành vi an toàn.Xử lý càng sớm — đặc biệt bước rửa vết thương ngay — càng giảm được lượng virus xâm nhập trước khi vaccine kịp phát huy tác dụng.
Ví dụ
Chọn biện pháp phòng bệnh phù hợp cho bốn bệnh do virus
1
Dựa trên con đường lây đã xác định ở bài trước, hãy chọn biện pháp phòng bệnh phù hợp nhất cho bốn bệnh: cúm, sốt xuất huyết, viêm gan B, dại.
2
Vì cúm lây qua giọt bắn đường hô hấp, biện pháp phù hợp là vệ sinh cá nhân (khẩu trang, rửa tay) kết hợp tiêm vaccine cúm hàng năm để phòng chủng đang lưu hành.
3
Vì sốt xuất huyết không lây trực tiếp giữa người mà qua trung gian muỗi, biện pháp phù hợp là kiểm soát véc tơ — diệt muỗi, loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng — vì vệ sinh cá nhân hay vaccine không chặn được nguồn lây chính của bệnh này.
4
Viêm gan B lây qua đường máu — dịch cơ thể, nên biện pháp phù hợp là tiêm vaccine đủ liều cơ bản kết hợp hành vi an toàn (không dùng chung kim tiêm, sàng lọc máu). Dại lây qua vết cắn động vật, nên biện pháp phù hợp là xử lý vết thương ngay và tiêm vaccine sau phơi nhiễm.
5
Vậy biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất luôn được chọn theo đúng con đường lây của bệnh đó: vệ sinh cá nhân cho cúm, kiểm soát véc tơ cho sốt xuất huyết, vaccine kết hợp hành vi an toàn cho viêm gan B, xử lý vết thương kết hợp vaccine cho dại — không có một biện pháp duy nhất áp dụng chung cho mọi bệnh do virus.
Ví dụ
Vì sao vaccine viêm gan B và vaccine cúm có "độ bền" bảo vệ khác nhau (dạng đề kiểm tra)
1
Một người đã tiêm đủ vaccine viêm gan B lúc nhỏ, đến nay 20 năm sau vẫn còn khả năng bảo vệ tốt. Người này năm nào cũng tiêm vaccine cúm nhưng vẫn có thể mắc cúm do chủng virus khác với chủng đã tiêm năm trước. Giải thích vì sao hai loại vaccine có "độ bền" bảo vệ khác nhau như vậy.
2
Virus viêm gan B có cấu trúc bề mặt khá ổn định qua nhiều năm, ít thay đổi, nên vaccine được thiết kế một lần vẫn còn phù hợp để cơ thể nhận diện đúng virus thật nhiều năm sau.
3
Gai glycoprotein trên vỏ ngoài virus cúm thay đổi khá nhanh qua từng năm, nên chủng virus cúm lưu hành năm nay có thể khác đáng kể so với chủng đã dùng để sản xuất vaccine năm trước — vaccine cũ không còn khớp hoàn toàn với chủng mới.
4
Nếu cả hai loại virus đều biến đổi bề mặt nhanh như nhau, hẳn vaccine viêm gan B cũng phải cập nhật hàng năm giống vaccine cúm — thực tế không phải vậy, chứng tỏ tốc độ biến đổi bề mặt của hai loại virus khác nhau rõ rệt.
5
Vậy vaccine viêm gan B chỉ cần tiêm đủ liều cơ bản vì virus ít biến đổi bề mặt, còn vaccine cúm phải cập nhật và tiêm lại hàng năm vì gai glycoprotein bề mặt virus cúm thay đổi nhanh qua từng năm, đòi hỏi vaccine phải "theo kịp" chủng đang lưu hành.
Sai lầm thường gặp
Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ rằng tiêm vaccine cúm một lần sẽ có tác dụng bảo vệ suốt đời, giống vaccine viêm gan B. Thực ra hai loại vaccine không giống nhau ở điểm này: vaccine cúm phải tiêm lại gần như mỗi năm vì virus cúm biến đổi bề mặt nhanh, trong khi vaccine viêm gan B chỉ cần tiêm đủ liều cơ bản vì virus viêm gan B ổn định hơn nhiều — bỏ tiêm nhắc vaccine cúm hàng năm không có nghĩa là "đã miễn dịch sẵn" với chủng cúm năm sau.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Bốn nhóm biện pháp phòng bệnh do virus: tiêm vaccine, vệ sinh cá nhân, kiểm soát véc tơ trung gian, hành vi an toàn — mỗi nhóm hiệu quả nhất với một con đường lây riêng. Vaccine cúm phải cập nhật hàng năm vì gai glycoprotein bề mặt virus cúm biến đổi nhanh, khác với vaccine viêm gan B nhắm vào virus có bề mặt ổn định hơn.
Phòng bệnh là một hướng ứng dụng hiểu biết về virus; bài cuối cùng của chương xem virus còn được con người sử dụng theo những hướng nào khác, thậm chí có lợi.
Bài trước em đã xác định được con đường lây của năm bệnh do virus phổ biến: cúm qua đường hô hấp, sốt xuất huyết qua trung gian muỗi, viêm gan và HIV/AIDS qua đường máu — dịch cơ thể, dại qua vết cắn động vật (same-grade bridge, bài Bệnh do virus và con đường lây truyền). Bài này dùng chính những con đường lây đó để chọn đúng biện pháp phòng bệnh — phòng bệnh hiệu quả nhất khi chặn đúng con đường virus đang dùng để lây lan.
Biện pháp phòng bệnh do virus hiệu quả nhất khi nhắm đúng con đường lây bệnh đó đang dùng. Tiêm vaccine là đưa vào cơ thể virus đã bất hoạt hoặc giảm độc lực, hoặc chỉ một phần cấu trúc bề mặt của virus — không đủ để gây bệnh — giúp cơ thể được "làm quen" trước và có khả năng phản ứng nhanh, mạnh hơn nếu sau này gặp đúng virus thật, nhờ đó ngăn được bệnh phát triển hoặc giảm nhẹ mức độ bệnh. Đây là biện pháp chủ động, đặc biệt hiệu quả cho các bệnh có thể phòng trước khi phơi nhiễm như cúm, viêm gan B, hoặc tiêm ngay sau khi phơi nhiễm như bệnh dại (tiêm ngay sau khi bị động vật nghi dại cắn).
Vệ sinh cá nhân và môi trường — rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, khử khuẩn bề mặt — hiệu quả nhất với bệnh lây qua đường hô hấp như cúm, vì cắt đứt đường giọt bắn và đường tay chạm lên mặt. Kiểm soát véc tơ trung gian — diệt muỗi trưởng thành, loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng như nước đọng quanh nhà, ngủ màn — hiệu quả nhất với bệnh lây qua muỗi như sốt xuất huyết, vì bệnh này không lây trực tiếp giữa người với người nên vaccine hay vệ sinh cá nhân không chặn được nguồn lây chính. Hành vi an toàn — không dùng chung kim tiêm, sàng lọc máu trước truyền, quan hệ tình dục an toàn — hiệu quả nhất với bệnh lây qua đường máu và dịch cơ thể như viêm gan B, C và HIV/AIDS.
Vì sao vaccine cúm phải cập nhật hàng năm? Vaccine được thiết kế dựa trên đặc điểm cấu trúc bề mặt của một chủng virus cụ thể — cụ thể là gai glycoprotein trên vỏ ngoài của virus, đúng như em đã học ở bài Cấu tạo và phân loại virus. Gai glycoprotein trên vỏ ngoài virus cúm thay đổi khá nhanh qua từng năm, nên chủng virus cúm lưu hành năm nay có thể khác đáng kể so với chủng đã dùng để làm vaccine của năm trước. Khi cấu trúc bề mặt virus thay đổi, vaccine cũ có thể không còn giúp cơ thể nhận diện đúng chủng đang lưu hành. Vì vậy mỗi năm các nhà khoa học phải theo dõi những chủng cúm đang lưu hành trên thế giới và cập nhật lại thành phần vaccine cho phù hợp — đây là điểm khác biệt so với vaccine viêm gan B, vốn nhắm vào một loại virus có cấu trúc bề mặt ổn định hơn nhiều qua thời gian, nên chỉ cần tiêm đủ liều cơ bản là đủ.
Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ rằng tiêm vaccine cúm một lần sẽ có tác dụng bảo vệ suốt đời, giống vaccine viêm gan B. Thực ra hai loại vaccine không giống nhau ở điểm này: vaccine cúm phải tiêm lại gần như mỗi năm vì virus cúm biến đổi bề mặt nhanh, trong khi vaccine viêm gan B chỉ cần tiêm đủ liều cơ bản vì virus viêm gan B ổn định hơn nhiều — bỏ tiêm nhắc vaccine cúm hàng năm không có nghĩa là "đã miễn dịch sẵn" với chủng cúm năm sau.