Ôn tập
Mục tiêu bài học
Sau bài ôn tập, em vận dụng được đồng thời các khái niệm hệ sinh thái, dòng năng lượng, chu trình vật chất, biến đổi khí hậu và bảo tồn đã học trong khoá để giải một đề tổng hợp dạng thi tốt nghiệp THPT.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài này không dạy khái niệm mới — toàn bộ nội dung dưới đây chỉ vận dụng lại công thức, quy trình và thuật ngữ đã học ở năm chương trước của khoá này (same-grade bridge, xuyên suốt Chương 1–5).
Một đề thi tốt nghiệp THPT hiếm khi hỏi riêng lẻ từng khái niệm — thường một câu hỏi buộc em phải nối nhiều mảnh kiến thức lại với nhau trong cùng một tình huống. Bài ôn tập này luyện đúng kỹ năng đó.
Tóm lược năm chương
Chương 1 — Cấu trúc hệ sinh thái: quần xã cộng môi trường vô sinh, ba nhóm sản xuất — tiêu thụ — phân giải, và bậc dinh dưỡng luôn gắn với một chuỗi thức ăn cụ thể, không phải một nhãn cố định của loài.
Chương 2 — Dòng năng lượng: hiệu suất sinh thái trung bình khoảng 10% mỗi bậc, năng lượng giảm theo cấp số nhân qua nhiều bậc liên tiếp — nhân lặp lại tỉ lệ này cho mỗi bước truyền — và tháp năng lượng luôn đúng hình chóp.
Chương 3 — Chu trình vật chất: carbon và nitrogen đi theo những vòng khép kín qua sinh vật và môi trường vô sinh, với các bước riêng biệt (như cố định đạm khác nitrat hoá) mà con người can thiệp vào ở những điểm cụ thể.
Chương 4 — Ô nhiễm và biến đổi khí hậu: hiệu ứng nhà kính tự nhiên bị khuếch đại quá mức bởi khí thải, kéo theo mực nước biển dâng và xâm nhập mặn, cộng với năm nguyên nhân gây suy giảm đa dạng sinh học.
Chương 5 — Bảo tồn và phát triển bền vững: bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ bổ sung nhau, phát triển bền vững cân bằng ba trụ cột, và một tài nguyên tái sinh vẫn có thể cạn kiệt nếu khai thác vượt tốc độ tự phục hồi.
- 1Xét lại lưới thức ăn rừng ngập mặn Cần Giờ ở Chương 1 (cây đước/tảo phù du → tôm bạc/cua còng → cá bống → cò trắng). Biết sinh vật sản xuất trong hệ sinh thái này cố định được 300.000 kcal/m²/năm, và hiệu suất sinh thái trung bình là 10% mỗi bậc như đã học ở Chương 2. Tính năng lượng tới tôm bạc (bậc dinh dưỡng 2) và cá bống (bậc dinh dưỡng 3).
- 2
300.000 × 0,1 = 30.000 kcal/m²/năm — đây là năng lượng tôm bạc và cua còng nhận được ở bậc dinh dưỡng 2.
- 3
30.000 × 0,1 = 3.000 kcal/m²/năm — đây là năng lượng cá bống nhận được ở bậc dinh dưỡng 3.
- 4
Ở Chương 1, cá bống được xác định là sinh vật tiêu thụ bậc 2, tức bậc dinh dưỡng 3 — khớp đúng với bậc dinh dưỡng dùng trong phép tính năng lượng vừa thực hiện.
- 5
Vậy tôm bạc và cua còng (bậc dinh dưỡng 2) nhận 30.000 kcal/m²/năm, còn cá bống (bậc dinh dưỡng 3) nhận 3.000 kcal/m²/năm — đúng bằng 1% năng lượng ban đầu do sinh vật sản xuất cố định, khớp với quy tắc nhân 10% hai lần liên tiếp đã học ở Chương 2.
- 1
Một khu vực ven biển đồng bằng sông Cửu Long vừa chịu xâm nhập mặn (Chương 4) vừa có một dự án phục hồi rừng ngập mặn kiểu Cần Giờ (Chương 5) đang triển khai. Giải thích vì sao trồng lại rừng ngập mặn ở đây vừa giúp thích ứng với xâm nhập mặn, vừa góp phần vào chu trình carbon (Chương 3).
- 2
Rễ cây ngập mặn giữ đất, giảm sạt lở bờ sông và bờ biển, tán rừng làm chậm dòng chảy mặn xâm nhập sâu vào nội đồng — đây là biện pháp thích ứng, giảm hậu quả cục bộ, không ngăn được nguyên nhân gốc là mực nước biển dâng và sụt lún.
- 3
Rừng ngập mặn quang hợp, cố định CO2 từ khí quyển thành sinh khối và mùn bã hữu cơ tích luỹ trong đất ngập nước — đúng bước đầu của chu trình carbon đã học ở Chương 3 — nên trồng rừng cũng góp phần làm chậm tốc độ CO2 tích luỹ trong khí quyển.
- 4
Vậy một dự án phục hồi rừng ngập mặn giải quyết đồng thời hai vấn đề khác nhau đã học trong khoá: thích ứng cục bộ với xâm nhập mặn (Chương 4) và đóng góp vào chu trình carbon toàn cầu (Chương 3) — minh hoạ vì sao các chủ đề của khoá học này không tách rời nhau trong thực tế.
Hai nhầm lẫn hay gặp nhất xuyên suốt khoá này: coi bậc dinh dưỡng là một nhãn cố định của loài thay vì một vị trí trong một chuỗi cụ thể (Chương 1); và coi hiệu suất sinh thái luôn đúng bằng 10% tuyệt đối thay vì một mức trung bình dao động (Chương 2). Khi làm đề tổng hợp, luôn đọc kỹ dữ liệu đề cho thay vì áp cứng con số đã nhớ.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Tóm tắt
Năm chương của khoá này ghép lại thành một bức tranh liền mạch: cấu trúc hệ sinh thái và bậc dinh dưỡng (Chương 1), dòng năng lượng một chiều với quy tắc 10% (Chương 2), chu trình vật chất khép kín (Chương 3), hậu quả khi các chu trình và khí hậu mất cân bằng (Chương 4), và các giải pháp phục hồi, bảo tồn, phát triển bền vững đáp lại (Chương 5).
Đây là bài học cuối cùng của toàn bộ chương trình Sinh học phổ thông — từ tế bào ở lớp 10, qua cơ thể và di truyền ở lớp 11–12, tới hệ sinh thái và sinh quyển ở đây: một hệ thống sự sống mà em giờ đã có đủ công cụ để phân tích và hành động một cách có căn cứ, không chỉ để trả lời đúng một câu hỏi trong đề thi.