Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Bệnh do virus và cách phòng tránh
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nêu được năm bệnh phổ biến do virus gây ra ở người cùng đường lây truyền của từng bệnh, đề xuất được biện pháp phòng tránh phù hợp, và giải thích được vì sao thuốc kháng sinh không chữa được bệnh do virus.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã biết virus không có cấu tạo tế bào và chỉ nhân lên được bên trong một tế bào chủ sống (same-grade bridge). Bài này dùng chính đặc điểm đó để trả lời một câu hỏi mà rất nhiều người, kể cả người lớn, vẫn nhầm lẫn: vì sao uống kháng sinh không khỏi cúm.
Khởi động
Em đã từng bị cúm, uống thuốc kháng sinh nhưng bệnh không thuyên giảm ngay, phải nghỉ ngơi vài ngày mới khỏi? Hay em từng nghe người lớn nói "uống kháng sinh cho nhanh khỏi cảm cúm"? Bài học này giải thích vì sao lời khuyên đó không đúng.
Kiến thức trọng tâm
Virus gây ra nhiều bệnh phổ biến ở người, mỗi bệnh có một đường lây truyền và cách phòng tránh riêng, tuỳ theo virus lây lan bằng con đường nào. Cúm và sởi lây qua đường hô hấp — qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi, hoặc nói chuyện gần — nên phòng tránh chủ yếu bằng tiêm vaccine, đeo khẩu trang, và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng. Sởi lây lan rất nhanh, dễ bùng thành dịch ở nơi đông người chưa tiêm phòng đầy đủ.
Sốt xuất huyết lại lây theo một con đường hoàn toàn khác: qua muỗi vằn (Aedes) đốt và truyền virus dengue từ người bệnh sang người lành, chứ không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường. Vì vậy phòng sốt xuất huyết tập trung vào diệt muỗi và nơi muỗi đẻ trứng — loại bỏ nước đọng quanh nhà, ngủ màn, phát quang bụi rậm — chứ đeo khẩu trang không giúp ích gì cho bệnh này.
Bệnh dại lây qua vết cắn hoặc vết cào của động vật nhiễm virus dại, thường gặp nhất là chó, mèo — nước bọt chứa virus xâm nhập cơ thể qua vết thương hở. Phòng bệnh bằng cách tiêm vaccine dại cho vật nuôi, tránh tiếp xúc động vật lạ, và quan trọng nhất: nếu bị cắn phải rửa ngay vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy rồi đến cơ sở y tế tiêm vaccine phòng dại càng sớm càng tốt — bệnh dại gần như luôn gây tử vong một khi đã phát bệnh, nên không được chủ quan chờ xem có triệu chứng hay không. Viêm gan do virus có thể lây qua đường máu và dịch cơ thể — dùng chung kim tiêm, vật sắc nhọn, hoặc từ mẹ sang con khi sinh — nên phòng bệnh bằng tiêm vaccine viêm gan và không dùng chung các vật dụng có thể dính máu.
Vì sao kháng sinh — loại thuốc rất hiệu quả với nhiều bệnh do vi khuẩn — lại không chữa được cúm hay các bệnh do virus khác? Kháng sinh hoạt động bằng cách tấn công những cấu trúc chỉ có ở tế bào vi khuẩn, ví dụ vách tế bào hoặc bộ máy tổng hợp protein riêng của vi khuẩn. Nhưng virus, như bài trước đã học, không hề có tế bào — không vách tế bào, không bộ máy tổng hợp protein của riêng nó, nó dùng luôn bộ máy của tế bào người bệnh để nhân lên. Vì không có cấu trúc nào để kháng sinh "nhắm vào", kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng với virus. Uống kháng sinh khi bị cúm không giúp khỏi bệnh nhanh hơn, lại có thể gây tác dụng phụ không cần thiết, và khiến vi khuẩn trong cơ thể quen dần với thuốc — kháng sinh sẽ kém hiệu quả hơn về sau.
Mỗi nhóm đường lây cần một cách phòng khác nhau — đeo khẩu trang phòng được cúm, sởi, nhưng không giúp ích gì cho sốt xuất huyết hay dại.
Ví dụ
Chọn biện pháp phòng bệnh phù hợp
1
Một gia đình sống gần vùng có nhiều muỗi và ao tù. Biện pháp nào phù hợp nhất để phòng sốt xuất huyết cho gia đình này?
2
Sốt xuất huyết lây qua muỗi vằn đốt, không lây trực tiếp từ người sang người.
3
Vì nguồn lây là muỗi, biện pháp hiệu quả nhất là loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng (nước đọng quanh nhà, ao tù gần nhà) và ngăn muỗi đốt (ngủ màn, mặc áo dài tay).
4
Đeo khẩu trang hay tránh tiếp xúc người bệnh — cách phòng bệnh đường hô hấp — không có tác dụng với sốt xuất huyết vì bệnh này không lây qua đường hô hấp.
5
Vậy gia đình nên diệt lăng quăng, loại bỏ nước đọng, và ngủ màn để phòng sốt xuất huyết — đeo khẩu trang không giúp ích cho bệnh này.
Ví dụ
Vì sao kháng sinh không chữa được cúm? (dạng đề kiểm tra)
1
Một bạn học sinh bị cúm, tự ý mua kháng sinh uống nhưng sau ba ngày vẫn sốt, ho. Em hãy giải thích nguyên nhân bằng kiến thức về cấu tạo virus và cơ chế hoạt động của kháng sinh, đồng thời đề xuất cách xử lý đúng.
2
Cúm do virus cúm gây ra — một tác nhân không có cấu tạo tế bào, không có vách tế bào hay bộ máy tổng hợp protein riêng.
3
Kháng sinh chỉ tấn công được các cấu trúc đặc trưng của tế bào vi khuẩn (như vách tế bào); virus không có những cấu trúc này nên kháng sinh không có "mục tiêu" để tác động.
4
Vì vậy uống kháng sinh không làm virus cúm yếu đi hay chết đi, bệnh vẫn tiếp diễn theo đúng thời gian tự nhiên của nó — thường vài ngày đến một tuần cơ thể tự tạo miễn dịch để đẩy lùi virus.
5
Vậy nguyên nhân là kháng sinh không tác động được lên virus; cách xử lý đúng là nghỉ ngơi, uống nhiều nước, hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ, và không tự ý dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định.
Sai lầm thường gặp
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ "kháng sinh chữa được mọi bệnh nhiễm trùng, kể cả cảm cúm cho nhanh khỏi". Kháng sinh CHỈ có tác dụng với vi khuẩn, hoàn toàn vô dụng với virus. Dùng sai không giúp khỏi bệnh nhanh hơn; nó còn góp phần tạo ra tình trạng vi khuẩn kháng thuốc, một vấn đề y tế nghiêm trọng trên toàn thế giới. Một nhầm lẫn khác là nghĩ sốt xuất huyết lây từ người sang người trực tiếp như cúm — thực ra phải qua trung gian là muỗi vằn, nên cách phòng bệnh khác hẳn.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Năm bệnh do virus — cúm, sởi, sốt xuất huyết, dại, viêm gan — mỗi bệnh lây theo một con đường riêng (hô hấp, muỗi đốt, vết cắn, đường máu) nên cách phòng cũng khác nhau. Vì virus không có cấu tạo tế bào, kháng sinh — thuốc chỉ tác động lên cấu trúc tế bào vi khuẩn — hoàn toàn không chữa được bệnh do virus.
Bài tiếp theo chuyển sang một nhóm sinh vật hoàn toàn khác — vi khuẩn — có cấu tạo tế bào thật sự, và không phải lúc nào cũng có hại như virus.
Virus gây ra nhiều bệnh phổ biến ở người, mỗi bệnh có một đường lây truyền và cách phòng tránh riêng, tuỳ theo virus lây lan bằng con đường nào. Cúm và sởi lây qua đường hô hấp — qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi, hoặc nói chuyện gần — nên phòng tránh chủ yếu bằng tiêm vaccine, đeo khẩu trang, và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng. Sởi lây lan rất nhanh, dễ bùng thành dịch ở nơi đông người chưa tiêm phòng đầy đủ.
Sốt xuất huyết lại lây theo một con đường hoàn toàn khác: qua muỗi vằn (Aedes) đốt và truyền virus dengue từ người bệnh sang người lành, chứ không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường. Vì vậy phòng sốt xuất huyết tập trung vào diệt muỗi và nơi muỗi đẻ trứng — loại bỏ nước đọng quanh nhà, ngủ màn, phát quang bụi rậm — chứ đeo khẩu trang không giúp ích gì cho bệnh này.
Bệnh dại lây qua vết cắn hoặc vết cào của động vật nhiễm virus dại, thường gặp nhất là chó, mèo — nước bọt chứa virus xâm nhập cơ thể qua vết thương hở. Phòng bệnh bằng cách tiêm vaccine dại cho vật nuôi, tránh tiếp xúc động vật lạ, và quan trọng nhất: nếu bị cắn phải rửa ngay vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy rồi đến cơ sở y tế tiêm vaccine phòng dại càng sớm càng tốt — bệnh dại gần như luôn gây tử vong một khi đã phát bệnh, nên không được chủ quan chờ xem có triệu chứng hay không. Viêm gan do virus có thể lây qua đường máu và dịch cơ thể — dùng chung kim tiêm, vật sắc nhọn, hoặc từ mẹ sang con khi sinh — nên phòng bệnh bằng tiêm vaccine viêm gan và không dùng chung các vật dụng có thể dính máu.
Vì sao kháng sinh — loại thuốc rất hiệu quả với nhiều bệnh do vi khuẩn — lại không chữa được cúm hay các bệnh do virus khác? Kháng sinh hoạt động bằng cách tấn công những cấu trúc chỉ có ở tế bào vi khuẩn, ví dụ vách tế bào hoặc bộ máy tổng hợp protein riêng của vi khuẩn. Nhưng virus, như bài trước đã học, không hề có tế bào — không vách tế bào, không bộ máy tổng hợp protein của riêng nó, nó dùng luôn bộ máy của tế bào người bệnh để nhân lên. Vì không có cấu trúc nào để kháng sinh "nhắm vào", kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng với virus. Uống kháng sinh khi bị cúm không giúp khỏi bệnh nhanh hơn, lại có thể gây tác dụng phụ không cần thiết, và khiến vi khuẩn trong cơ thể quen dần với thuốc — kháng sinh sẽ kém hiệu quả hơn về sau.
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ "kháng sinh chữa được mọi bệnh nhiễm trùng, kể cả cảm cúm cho nhanh khỏi". Kháng sinh CHỈ có tác dụng với vi khuẩn, hoàn toàn vô dụng với virus. Dùng sai không giúp khỏi bệnh nhanh hơn; nó còn góp phần tạo ra tình trạng vi khuẩn kháng thuốc, một vấn đề y tế nghiêm trọng trên toàn thế giới. Một nhầm lẫn khác là nghĩ sốt xuất huyết lây từ người sang người trực tiếp như cúm — thực ra phải qua trung gian là muỗi vằn, nên cách phòng bệnh khác hẳn.