Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Vai trò của tập tính và ứng dụng
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nêu được tập tính phục vụ bốn nhóm vai trò sống còn của động vật — kiếm ăn, tự vệ, sinh sản, đời sống bầy đàn — giải thích được cách con người vận dụng hiểu biết về tập tính vào huấn luyện vật nuôi và phòng trừ sâu hại, và đề xuất được một biện pháp nhân đạo dựa trên tập tính để giảm một loại sâu hại cho trước.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã phân loại được bốn ví dụ tập tính thành bẩm sinh hoặc học được, dựa trên căn cứ một cá thể chưa từng tiếp xúc có làm được ngay hay không (same-grade bridge). Bài này không phân loại thêm mà hỏi một câu khác: dù bẩm sinh hay học được, tập tính giúp ích gì cho con vật, và con người có thể vận dụng những hiểu biết đó vào thực tiễn như thế nào?
Khởi động
Vì sao nhiều nhà vườn treo một bóng đèn sáng phía trên một chậu nước vào ban đêm, thay vì phun thuốc trừ sâu khắp cả ruộng rau? Điều gì xảy ra với những con côn trùng bay đêm khi chúng nhìn thấy ánh đèn đó?
Kiến thức trọng tâm
Tập tính phục vụ bốn nhóm vai trò chính trong đời sống động vật. Về kiếm ăn, ong bay tìm đúng những bông hoa đang nở để lấy mật, hổ rình mồi trong im lặng trước khi tấn công. Về tự vệ, con nhím xù lông và gai lên khi bị đe doạ, một số loài cầy giả chết để kẻ săn mồi mất hứng thú tấn công. Về sinh sản, chim công đực xoè bộ đuôi rực rỡ để thu hút chim cái, ếch đực kêu vang vào mùa sinh sản để gọi bạn tình. Về đời sống bầy đàn, kiến phân công nhau nhiệm vụ tìm mồi, canh tổ, chăm ấu trùng; sư tử săn mồi theo nhóm để tăng cơ hội thành công. Mỗi vai trò, dù khác nhau, đều hướng tới cùng một mục đích: tăng khả năng sống sót và duy trì nòi giống của loài.
Hiểu rõ tập tính học được, con người vận dụng vào huấn luyện vật nuôi. Chó nghiệp vụ, chó dẫn đường được huấn luyện bằng cách lặp đi lặp lại một hành động kèm phần thưởng — thức ăn, lời khen, sự vuốt ve — mỗi khi con vật làm đúng. Qua nhiều lần lặp lại như vậy, hành động mong muốn dần trở thành một phản ứng quen thuộc của con vật mỗi khi nghe đúng tín hiệu.
Hiểu rõ tập tính bẩm sinh của côn trùng, con người thiết kế được các loại bẫy dẫn dụ để phòng trừ sâu hại mà không cần phun hoá chất trên diện rộng. Bẫy đèn khai thác tập tính bị thu hút bởi ánh sáng vào ban đêm của nhiều loài côn trùng có hại như bướm đêm, rầy nâu: một nguồn sáng đặt phía trên chậu nước hoặc tấm dính sẽ hút côn trùng bay tới gần rồi mắc lại, giảm số lượng chúng gây hại cho cây trồng gần đó. Bẫy pheromone khai thác tập tính tìm bạn tình theo mùi hoá học dẫn dụ giới tính đặc trưng của từng loài, thu hút đúng con đực hoặc con cái của loài sâu hại vào bẫy, giảm số lượng sâu hại sinh sản mà không ảnh hưởng nhiều tới các loài côn trùng khác.
Dù bẩm sinh hay học được, mọi tập tính đều phục vụ một trong bốn vai trò sống còn này.Bẫy đèn không giết hại cây trồng hay dùng hoá chất, mà khai thác đúng tập tính có sẵn của côn trùng.
Ví dụ
Vì sao bẫy đèn thu hút được bướm đêm gây hại
1
Một nhà vườn trồng rau đặt một bóng đèn sáng phía trên một chậu nước, đặt cách ruộng rau vài mét, vào mỗi buổi tối. Sáng hôm sau, trong chậu nước luôn có nhiều xác bướm đêm. Giải thích cơ chế khiến bẫy này hoạt động hiệu quả.
2
Nhiều loài bướm đêm và côn trùng bay đêm có tập tính bẩm sinh là bị thu hút mạnh bởi các nguồn sáng, đặc biệt vào ban đêm khi môi trường xung quanh tối.
3
Khi đèn bật sáng, các con bướm đêm đang bay gần đó bị hút về phía nguồn sáng mạnh nhất, bay ngày càng gần bóng đèn cho tới khi rơi xuống chậu nước đặt ngay bên dưới.
4
Nếu không có tập tính bị thu hút bởi ánh sáng, bướm đêm sẽ bay theo hướng ngẫu nhiên và không tập trung quanh bóng đèn — việc xác bướm xuất hiện đều đặn quanh chậu nước mỗi sáng xác nhận chính tập tính này đang bị khai thác.
5
Vậy bẫy đèn hoạt động hiệu quả vì nó khai thác đúng tập tính bẩm sinh bị thu hút bởi ánh sáng của bướm đêm, giúp giảm số lượng chúng mà không cần phun thuốc trừ sâu trên cả ruộng rau.
Ví dụ
Đề xuất biện pháp nhân đạo giảm sâu hại cho vườn rau cải (dạng đề kiểm tra)
1
Một vườn rau cải bị sâu tơ gây hại nặng, làm lá bị đục lỗ chi chít. Người trồng muốn giảm số lượng sâu tơ mà không phun thuốc hoá học trên diện rộng, để tránh ảnh hưởng tới ong và các côn trùng có ích khác trong vườn. Đề xuất một biện pháp dựa trên tập tính, và giải thích vì sao biện pháp đó vừa hiệu quả vừa nhân đạo hơn phun thuốc diện rộng.
2
Sâu tơ trưởng thành là loài bướm nhỏ hoạt động về đêm, mang tập tính tìm bạn tình theo mùi pheromone đặc trưng của loài, tương tự nhiều loài côn trùng gây hại khác.
3
Đặt một số bẫy pheromone chuyên dùng cho sâu tơ rải rác quanh vườn rau, thay cho việc phun thuốc hoá học trên toàn bộ diện tích.
4
Bẫy pheromone chỉ dẫn dụ đúng con đực hoặc con cái của loài sâu tơ nhờ mùi hoá học đặc trưng riêng của loài đó, trong khi thuốc trừ sâu phun trên diện rộng tiêu diệt cả những côn trùng có ích như ong thụ phấn đang bay qua vườn.
5
Vậy dùng bẫy pheromone là biện pháp vừa khai thác đúng tập tính của sâu tơ để giảm số lượng chúng, vừa nhân đạo và an toàn hơn phun thuốc diện rộng vì ít ảnh hưởng tới các loài côn trùng có ích khác trong vườn.
Sai lầm thường gặp
Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ bẫy đèn hoàn toàn an toàn với mọi côn trùng có ích — thực ra bẫy đèn thu hút khá nhiều loài côn trùng bay đêm khác nhau, kể cả một số loài có ích, nên cần đặt hợp lý, tránh gần khu vực có nhiều ong hoạt động ban đêm. Bẫy pheromone chọn lọc hơn hẳn vì mỗi loài mang một mùi dẫn dụ giới tính riêng biệt, gần như chỉ thu hút đúng loài sâu hại mà người trồng muốn nhắm tới.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Tập tính phục vụ bốn vai trò: kiếm ăn, tự vệ, sinh sản, đời sống bầy đàn. Con người vận dụng tập tính học được để huấn luyện vật nuôi bằng lặp lại kèm phần thưởng, và vận dụng tập tính bẩm sinh của côn trùng vào bẫy đèn, bẫy pheromone để phòng trừ sâu hại nhân đạo hơn phun thuốc diện rộng.
Khoá học tiếp theo trong mạch Vật sống lớp 7 học sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật qua thời gian — điều mà cảm ứng vừa học giúp sinh vật thực hiện đúng lúc, đúng chỗ để sống sót và lớn lên.
Bài trước em đã phân loại được bốn ví dụ tập tính thành bẩm sinh hoặc học được, dựa trên căn cứ một cá thể chưa từng tiếp xúc có làm được ngay hay không (same-grade bridge). Bài này không phân loại thêm mà hỏi một câu khác: dù bẩm sinh hay học được, tập tính giúp ích gì cho con vật, và con người có thể vận dụng những hiểu biết đó vào thực tiễn như thế nào?
Tập tính phục vụ bốn nhóm vai trò chính trong đời sống động vật. Về kiếm ăn, ong bay tìm đúng những bông hoa đang nở để lấy mật, hổ rình mồi trong im lặng trước khi tấn công. Về tự vệ, con nhím xù lông và gai lên khi bị đe doạ, một số loài cầy giả chết để kẻ săn mồi mất hứng thú tấn công. Về sinh sản, chim công đực xoè bộ đuôi rực rỡ để thu hút chim cái, ếch đực kêu vang vào mùa sinh sản để gọi bạn tình. Về đời sống bầy đàn, kiến phân công nhau nhiệm vụ tìm mồi, canh tổ, chăm ấu trùng; sư tử săn mồi theo nhóm để tăng cơ hội thành công. Mỗi vai trò, dù khác nhau, đều hướng tới cùng một mục đích: tăng khả năng sống sót và duy trì nòi giống của loài.
Hiểu rõ tập tính học được, con người vận dụng vào huấn luyện vật nuôi. Chó nghiệp vụ, chó dẫn đường được huấn luyện bằng cách lặp đi lặp lại một hành động kèm phần thưởng — thức ăn, lời khen, sự vuốt ve — mỗi khi con vật làm đúng. Qua nhiều lần lặp lại như vậy, hành động mong muốn dần trở thành một phản ứng quen thuộc của con vật mỗi khi nghe đúng tín hiệu.
Hiểu rõ tập tính bẩm sinh của côn trùng, con người thiết kế được các loại bẫy dẫn dụ để phòng trừ sâu hại mà không cần phun hoá chất trên diện rộng. Bẫy đèn khai thác tập tính bị thu hút bởi ánh sáng vào ban đêm của nhiều loài côn trùng có hại như bướm đêm, rầy nâu: một nguồn sáng đặt phía trên chậu nước hoặc tấm dính sẽ hút côn trùng bay tới gần rồi mắc lại, giảm số lượng chúng gây hại cho cây trồng gần đó. Bẫy pheromone khai thác tập tính tìm bạn tình theo mùi hoá học dẫn dụ giới tính đặc trưng của từng loài, thu hút đúng con đực hoặc con cái của loài sâu hại vào bẫy, giảm số lượng sâu hại sinh sản mà không ảnh hưởng nhiều tới các loài côn trùng khác.
Một vườn rau cải bị sâu tơ gây hại nặng, làm lá bị đục lỗ chi chít. Người trồng muốn giảm số lượng sâu tơ mà không phun thuốc hoá học trên diện rộng, để tránh ảnh hưởng tới ong và các côn trùng có ích khác trong vườn. Đề xuất một biện pháp dựa trên tập tính, và giải thích vì sao biện pháp đó vừa hiệu quả vừa nhân đạo hơn phun thuốc diện rộng.
Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ bẫy đèn hoàn toàn an toàn với mọi côn trùng có ích — thực ra bẫy đèn thu hút khá nhiều loài côn trùng bay đêm khác nhau, kể cả một số loài có ích, nên cần đặt hợp lý, tránh gần khu vực có nhiều ong hoạt động ban đêm. Bẫy pheromone chọn lọc hơn hẳn vì mỗi loài mang một mùi dẫn dụ giới tính riêng biệt, gần như chỉ thu hút đúng loài sâu hại mà người trồng muốn nhắm tới.