Bài học

Hệ tiêu hoá ở người

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em gọi đúng tên và đúng thứ tự năm cơ quan chính của ống tiêu hoá ở người, và mô tả được ở mức khái quát việc gì xảy ra tại mỗi cơ quan — tiêu hoá cơ học, tiêu hoá hoá học, hay chỉ vận chuyển.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã biết người có ống tiêu hoá hoàn chỉnh, hai lỗ riêng biệt là miệng và hậu môn, giống giun đất (same-grade bridge). Bài này gọi tên từng đoạn của chính ống đó, theo đúng thứ tự thức ăn đi qua.

Khởi động

Một miếng cơm em vừa nuốt xuống sẽ đi qua bao nhiêu cơ quan trước khi phần còn lại biến thành chất bã bị thải ra ngoài? Và tại mỗi cơ quan đó, thức ăn có bị biến đổi hay chỉ đơn giản là được chuyển tiếp?

Kiến thức trọng tâm

Ống tiêu hoá ở người gồm năm cơ quan chính nối tiếp nhau theo một chiều duy nhất: miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già. Thức ăn đi qua lần lượt từng cơ quan, và không có đường tắt — muốn tới ruột non thì bắt buộc phải qua dạ dày trước, không có ngoại lệ. Tại mỗi cơ quan, thức ăn có thể bị biến đổi theo hai cách: tiêu hoá cơ học là việc nghiền nhỏ, trộn đều thức ăn về mặt vật lí, còn tiêu hoá hoá học là việc các chất dịch tiêu hoá phân giải thức ăn thành những phân tử đơn giản hơn.

Ở miệng, răng nghiền nhỏ thức ăn còn lưỡi đảo trộn — đây chủ yếu là tiêu hoá cơ học. Nước bọt tiết ra làm mềm và thấm ướt thức ăn, giúp dễ nuốt hơn, đồng thời bắt đầu biến đổi hoá học một phần rất nhỏ tinh bột trong thức ăn. Từ miệng, thức ăn xuống thực quản — một ống dẫn ngắn không tiêu hoá gì cả, chỉ có nhiệm vụ vận chuyển: thành thực quản co bóp thành từng đợt, đẩy thức ăn xuống dạ dày dù em đang đứng hay đang nằm.

Tại dạ dày, thành dạ dày co bóp mạnh để tiếp tục nghiền nhỏ và nhào trộn thức ăn với dịch tiêu hoá tiết ra tại đây — dịch này bắt đầu phân giải hoá học một phần protein. Thức ăn rời dạ dày ở dạng một hỗn hợp sệt, đi vào ruột non — nơi tiêu hoá hoá học diễn ra mạnh nhất trong cả ống tiêu hoá. Ruột non nhận thêm dịch tiêu hoá từ chính nó và từ tuyến tuỵ đổ vào, cùng với dịch mật do gan tiết ra. Mật không phải là dịch tiêu hoá phân giải thức ăn, nhưng nó nhũ hoá chất béo — chia chất béo vốn kết dính thành từng hạt nhỏ li ti — giúp việc tiêu hoá chất béo tại ruột non diễn ra dễ dàng hơn hẳn. Nhờ các dịch phối hợp này, phần lớn bột đường, đạm và chất béo còn lại được phân giải hoàn tất tại ruột non; đây cũng là nơi hấp thụ chính, việc mà bài học sau sẽ tìm hiểu kỹ hơn.

Phần thức ăn không được tiêu hoá và hấp thụ hết đi tiếp xuống ruột già. Tại đây không còn tiêu hoá hoá học thêm nữa; ruột già chủ yếu hấp thụ lại nước và một phần khoáng chất còn sót, đồng thời cô đặc phần bã còn lại thành phân trước khi thải ra ngoài qua hậu môn.

Việc gì xảy ra ở mỗi cơ quan không giống nhau: có nơi chỉ vận chuyển (thực quản), có nơi vừa cơ học vừa hoá học (dạ dày, ruột non).

Ví dụ

Theo dõi một bữa cơm cá qua ống tiêu hoá

1
Một bữa ăn gồm cơm (giàu tinh bột) và cá (giàu protein). Hãy nêu nơi mỗi loại chất bắt đầu được tiêu hoá hoá học trong ống tiêu hoá.
2
Ngay tại miệng, nước bọt đã bắt đầu biến đổi hoá học một phần nhỏ tinh bột trong lúc nhai — đây là điểm khởi đầu của quá trình tiêu hoá tinh bột.
3
Protein trong cá chưa bị biến đổi hoá học ở miệng; phải xuống tới dạ dày, dịch vị mới bắt đầu phân giải một phần protein này.
4
Cả tinh bột và protein đều được tiêu hoá hoá học tiếp tục và hoàn tất tại ruột non, nhưng điểm bắt đầu của chúng khác nhau: tinh bột bắt đầu từ miệng, protein bắt đầu từ dạ dày.
5
Vậy tinh bột trong cơm bắt đầu tiêu hoá hoá học từ miệng, còn protein trong cá bắt đầu từ dạ dày; cả hai đều hoàn tất việc tiêu hoá tại ruột non.

Ví dụ

Dự đoán ảnh hưởng khi một phần dạ dày bị cắt bỏ (dạng đề kiểm tra)

1
Một bệnh nhân phải cắt bỏ một phần dạ dày do bệnh lí. Hãy dự đoán ảnh hưởng của việc này tới tiêu hoá cơ học và tiêu hoá hoá học đối với thức ăn giàu protein, và giải thích.
2
Bình thường, dạ dày vừa co bóp nghiền nhỏ thức ăn (cơ học) vừa tiết dịch vị bắt đầu phân giải protein (hoá học) — hai việc này phụ thuộc vào diện tích và thể tích dạ dày còn nguyên vẹn.
3
Dạ dày nhỏ hơn co bóp được ít thức ăn hơn mỗi lần và tiết ra ít dịch vị hơn, nên cả tiêu hoá cơ học lẫn phần tiêu hoá hoá học protein khởi đầu tại đây đều bị giảm hiệu quả.
4
Vì tiêu hoá protein chưa hoàn tất khi rời dạ dày, ruột non phải gánh thêm phần việc phân giải protein còn dang dở — nếu ruột non bù đắp không kịp, protein có thể không được tiêu hoá và hấp thụ đầy đủ.
5
Vậy cắt bớt dạ dày làm giảm cả tiêu hoá cơ học lẫn bước tiêu hoá hoá học protein khởi đầu tại dạ dày, đẩy thêm gánh nặng xuống ruột non; bệnh nhân dạng này thường được khuyên ăn thành nhiều bữa nhỏ để bù lại.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ thực quản cũng tiêu hoá thức ăn vì thức ăn "đi qua" nó — thực ra thực quản chỉ vận chuyển bằng nhu động, không tiết dịch tiêu hoá nào. Một nhầm lẫn khác là nghĩ dạ dày là nơi hấp thụ chất dinh dưỡng chính — thực ra dạ dày chủ yếu tiêu hoá, còn hấp thụ diễn ra mạnh nhất ở ruột non, như bài học sau sẽ làm rõ.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Năm cơ quan theo đúng thứ tự: miệng (cơ học + bắt đầu tinh bột) → thực quản (chỉ vận chuyển) → dạ dày (cơ học + bắt đầu protein) → ruột non (tiêu hoá hoá học mạnh nhất, có thêm mật từ gan) → ruột già (hấp thụ nước, tạo phân).

Bài tiếp theo tìm hiểu kỹ hơn vì sao ruột non lại là nơi hấp thụ chất dinh dưỡng chính, dựa trên chính cấu tạo đặc biệt của nó.