Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Hô hấp tế bào khác gì với hô hấp (thở)?
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em phân biệt được hô hấp tế bào — quá trình diễn ra bên trong từng tế bào sống — với hô hấp (thở) — hoạt động trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường ngoài, và giải thích được vì sao hô hấp tế bào diễn ra liên tục cả ngày lẫn đêm.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã viết được mối quan hệ nguyên liệu — sản phẩm của hô hấp tế bào: chất hữu cơ và khí ô-xi biến thành khí các-bô-níc, nước và năng lượng, xảy ra trong từng tế bào (same-grade bridge). Bài này giải quyết một nhầm lẫn rất phổ biến, nảy sinh chính từ cái tên gần giống nhau của hai khái niệm.
Khởi động
Một người đang nín thở, không hít vào thở ra chút không khí nào trong ba mươi giây. Trong ba mươi giây đó, các tế bào trong cơ thể người ấy có ngừng hô hấp tế bào hay không? Nếu câu trả lời của em là "không", vậy "hô hấp" trong hai câu nói — "hô hấp tế bào" và "hô hấp bằng phổi" — có phải là cùng một việc?
Kiến thức trọng tâm
Tiếng Việt dùng chung một từ "hô hấp" cho hai khái niệm sinh học khác nhau, và đây là nguồn gốc của gần như mọi nhầm lẫn về chủ đề này. Hô hấp tế bào là quá trình hoá học xảy ra bên trong từng tế bào sống, phân giải chất hữu cơ để giải phóng năng lượng — đã học ở bài trước. Hô hấp (thở), còn gọi là hô hấp ngoài, là hoạt động trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường bên ngoài: hít vào lấy khí ô-xi, thở ra thải khí các-bô-níc, thực hiện nhờ phổi ở người và nhiều động vật, nhờ mang ở cá, hay qua bề mặt cơ thể ở một số động vật nhỏ.
Hai quá trình liên quan chặt với nhau nhưng không đồng nhất. Hô hấp (thở) chỉ là con đường đưa khí ô-xi vào và đưa khí các-bô-níc ra khỏi cơ thể — nó phục vụ cho hô hấp tế bào, chứ bản thân nó không hề giải phóng năng lượng. Hô hấp tế bào mới là nơi năng lượng thực sự được tạo ra, và nó diễn ra ở mọi tế bào, kể cả những tế bào không hề tiếp xúc trực tiếp với phổi hay mang, ví dụ tế bào ở đầu ngón chân hay tế bào ở đầu rễ cây.
Điểm khác biệt rõ nhất nằm ở thực vật. Cây không có phổi, không hít thở theo nghĩa của động vật — khí đi vào và ra khỏi cây qua khí khổng và bề mặt rễ bằng cách khuếch tán, không cần một cơ quan bơm khí chuyên biệt. Nhưng điều đó không có nghĩa cây không hô hấp tế bào: mọi tế bào sống của cây, từ rễ tới ngọn, đều liên tục phân giải chất hữu cơ để lấy năng lượng, suốt hai mươi tư giờ mỗi ngày, không phân biệt ngày hay đêm. Nhầm lẫn phổ biến nhất là nghĩ cây "chỉ hô hấp vào ban đêm" — thực ra hô hấp tế bào không hề ngừng ban ngày, chỉ là lượng khí các-bô-níc nó thải ra ban ngày bị lượng khí các-bô-níc mà quang hợp hấp thụ che khuất, nên ta khó quan sát được bằng mắt thường.
Hô hấp (thở) chỉ là con đường đưa khí ra vào cơ thể; hô hấp tế bào mới là nơi năng lượng được tạo ra.
Ví dụ
Phân biệt hô hấp tế bào và hô hấp (thở) qua một tình huống
1
Bạn Minh nói: "Cây không có phổi nên cây không hô hấp." Nhận xét câu nói này đúng hay sai, giải thích.
2
Câu nói của Minh gộp chung "hô hấp" (thở, cần cơ quan hô hấp) với "hô hấp tế bào" (quá trình hoá học trong tế bào, không cần cơ quan hô hấp).
3
Cây thật sự không có phổi hay cơ quan hô hấp chuyên biệt như động vật, nên đúng là cây không "hô hấp (thở)" theo nghĩa đó.
4
Nhưng mọi tế bào sống của cây vẫn liên tục phân giải chất hữu cơ để lấy năng lượng — nghĩa là cây vẫn hô hấp tế bào bình thường, khí ra vào qua khí khổng và rễ.
5
Vậy câu nói của Minh sai: cây không hô hấp (thở) theo nghĩa có phổi, nhưng cây vẫn hô hấp tế bào như mọi sinh vật sống khác.
Ví dụ
Giải thích nhiệt độ tăng trong bình hạt nảy mầm, đặt ngoài ánh sáng (dạng đề kiểm tra)
1
Một bình kín chứa hạt đậu đang nảy mầm, được đặt ngoài ánh sáng ban ngày. Sau vài giờ, nhiệt kế cắm trong bình cho thấy nhiệt độ tăng lên rõ rệt. Một bạn học sinh cho rằng hạt đang nảy mầm "không thể" hô hấp tế bào vì đang có ánh sáng, và đề nghị đây là nhiệt do quang hợp sinh ra. Nhận xét đề nghị này.
2
Hạt đang nảy mầm, đặc biệt phần rễ mầm và các mô chưa xanh, phần lớn tế bào chưa có lục lạp hoạt động — nên phần lớn tế bào của hạt nảy mầm không quang hợp được, dù đang có ánh sáng.
3
Hô hấp tế bào diễn ra liên tục ở mọi tế bào sống bất kể ngày hay đêm, bất kể có ánh sáng hay không, và luôn giải phóng một phần năng lượng dưới dạng nhiệt.
4
Nhận định "không thể hô hấp tế bào vì đang có ánh sáng" là sai — ánh sáng chỉ là điều kiện cần cho quang hợp, không hề ngăn cản hô hấp tế bào, hai quá trình vẫn có thể diễn ra song song.
5
Vậy nhiệt độ trong bình tăng lên chủ yếu do hô hấp tế bào của hạt đang nảy mầm giải phóng năng lượng dưới dạng nhiệt, không phụ thuộc việc có ánh sáng hay không.
Sai lầm thường gặp
Sai lầm thường gặp nhất khi học hô hấp tế bào là dùng đúng một từ "hô hấp" cho cả hai khái niệm, rồi suy luận sai theo kiểu "không có phổi thì không hô hấp" hoặc "ban ngày có ánh sáng thì không hô hấp tế bào". Cách tránh nhầm lẫn: mỗi khi gặp từ "hô hấp", tự hỏi câu này đang nói tới việc trao đổi khí với môi trường ngoài (hô hấp, thở), hay tới quá trình giải phóng năng lượng bên trong tế bào (hô hấp tế bào).
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Hô hấp (thở) là con đường trao đổi khí với môi trường ngoài, nhờ phổi, mang hoặc khí khổng. Hô hấp tế bào là quá trình giải phóng năng lượng bên trong từng tế bào, diễn ra liên tục ở mọi sinh vật sống, không phân biệt ngày hay đêm, có ánh sáng hay không.
Bài tiếp theo đặt hô hấp tế bào cạnh quang hợp để so sánh trực tiếp — và trả lời câu hỏi hai quá trình này có thực sự "triệt tiêu" lẫn nhau hay không.
Tiếng Việt dùng chung một từ "hô hấp" cho hai khái niệm sinh học khác nhau, và đây là nguồn gốc của gần như mọi nhầm lẫn về chủ đề này. Hô hấp tế bào là quá trình hoá học xảy ra bên trong từng tế bào sống, phân giải chất hữu cơ để giải phóng năng lượng — đã học ở bài trước. Hô hấp (thở), còn gọi là hô hấp ngoài, là hoạt động trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường bên ngoài: hít vào lấy khí ô-xi, thở ra thải khí các-bô-níc, thực hiện nhờ phổi ở người và nhiều động vật, nhờ mang ở cá, hay qua bề mặt cơ thể ở một số động vật nhỏ.
Hai quá trình liên quan chặt với nhau nhưng không đồng nhất. Hô hấp (thở) chỉ là con đường đưa khí ô-xi vào và đưa khí các-bô-níc ra khỏi cơ thể — nó phục vụ cho hô hấp tế bào, chứ bản thân nó không hề giải phóng năng lượng. Hô hấp tế bào mới là nơi năng lượng thực sự được tạo ra, và nó diễn ra ở mọi tế bào, kể cả những tế bào không hề tiếp xúc trực tiếp với phổi hay mang, ví dụ tế bào ở đầu ngón chân hay tế bào ở đầu rễ cây.
Điểm khác biệt rõ nhất nằm ở thực vật. Cây không có phổi, không hít thở theo nghĩa của động vật — khí đi vào và ra khỏi cây qua khí khổng và bề mặt rễ bằng cách khuếch tán, không cần một cơ quan bơm khí chuyên biệt. Nhưng điều đó không có nghĩa cây không hô hấp tế bào: mọi tế bào sống của cây, từ rễ tới ngọn, đều liên tục phân giải chất hữu cơ để lấy năng lượng, suốt hai mươi tư giờ mỗi ngày, không phân biệt ngày hay đêm. Nhầm lẫn phổ biến nhất là nghĩ cây "chỉ hô hấp vào ban đêm" — thực ra hô hấp tế bào không hề ngừng ban ngày, chỉ là lượng khí các-bô-níc nó thải ra ban ngày bị lượng khí các-bô-níc mà quang hợp hấp thụ che khuất, nên ta khó quan sát được bằng mắt thường.
Sai lầm thường gặp nhất khi học hô hấp tế bào là dùng đúng một từ "hô hấp" cho cả hai khái niệm, rồi suy luận sai theo kiểu "không có phổi thì không hô hấp" hoặc "ban ngày có ánh sáng thì không hô hấp tế bào". Cách tránh nhầm lẫn: mỗi khi gặp từ "hô hấp", tự hỏi câu này đang nói tới việc trao đổi khí với môi trường ngoài (hô hấp, thở), hay tới quá trình giải phóng năng lượng bên trong tế bào (hô hấp tế bào).