Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Các hệ cơ quan và tính thống nhất
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em gọi đúng tên và nêu được vai trò chính của các hệ cơ quan trong cơ thể người, đồng thời giải thích được vì sao các hệ này phải phối hợp với nhau chứ không hoạt động tách rời.
Kiến thức nền cần nhớ
Ở Tiểu học, trong môn Tự nhiên và Xã hội rồi Khoa học, em đã làm quen với một vài cơ quan riêng lẻ trong cơ thể — biết tim đập, phổi thở, dạ dày tiêu hoá thức ăn (prior-grade review). Môn Khoa học tự nhiên lớp 8 đưa những mảnh ghép rời rạc đó vào một bức tranh đầy đủ: cơ thể người là một hệ thống gồm nhiều hệ cơ quan, mỗi hệ một công việc, nhưng tất cả phải ăn khớp với nhau để cơ thể sống và hoạt động bình thường.
Khởi động
Khi em chạy một quãng ngắn, tim đập nhanh hơn, thở gấp hơn, và hai chân đưa em về phía trước. Ba việc đó có phải do ba hệ cơ quan khác nhau đảm nhiệm hay không? Và nếu đúng như vậy, ai — hay cái gì — ra lệnh cho cả ba cùng thay đổi một lúc?
Kiến thức trọng tâm
Cơ thể người được tổ chức thành tám hệ cơ quan chính, mỗi hệ gồm nhiều cơ quan cùng phối hợp thực hiện một nhóm chức năng. Hệ vận động, gồm bộ xương và hệ cơ, nâng đỡ cơ thể và tạo ra chuyển động — đây là hệ chiếm phần lớn nội dung của khoá học này. Hệ tiêu hoá biến đổi thức ăn thành các chất dinh dưỡng nhỏ để cơ thể hấp thụ được. Hệ tuần hoàn, với tim làm trung tâm bơm máu đi khắp cơ thể qua các mạch máu, vận chuyển oxy, chất dinh dưỡng, hormone và cả chất thải. Hệ hô hấp lấy oxy từ không khí và thải khí carbon dioxide ra ngoài qua phổi. Hệ bài tiết lọc các chất thải và chất dư thừa ra khỏi máu, chủ yếu qua thận, rồi thải ra ngoài dưới dạng nước tiểu.
Bốn hệ còn lại giữ vai trò điều khiển và duy trì nòi giống. Hệ thần kinh, với não và tuỷ sống làm trung tâm, tiếp nhận thông tin từ môi trường trong lẫn ngoài cơ thể rồi phát lệnh phản ứng gần như tức thời. Hệ nội tiết tiết ra hormone — những chất hoá học đi theo đường máu, tác động chậm hơn thần kinh nhưng hiệu quả kéo dài hơn, ví dụ hormone điều chỉnh sự sinh trưởng hay lượng đường trong máu. Hệ sinh sản đảm nhiệm việc duy trì nòi giống, không tham gia trực tiếp vào các hoạt động sống hằng ngày như ăn, thở, di chuyển.
Cách chia này chỉ để dễ nhớ chức năng chính của từng hệ — trên thực tế các hệ vẫn liên tục phối hợp với nhau, không tách rời như bốn ô trong sơ đồ.
Điều quan trọng hơn danh sách tám hệ cơ quan này là cách chúng phối hợp với nhau. Không hệ nào hoạt động một mình. Hệ tuần hoàn không tự tạo ra oxy — nó chỉ vận chuyển oxy mà hệ hô hấp lấy vào. Hệ vận động không tự sinh ra năng lượng để co cơ — năng lượng đó đến từ chất dinh dưỡng do hệ tiêu hoá cung cấp, được oxy hoá nhờ oxy do hệ tuần hoàn và hệ hô hấp mang tới. Sự phối hợp nhịp nhàng này do hệ thần kinh và hệ nội tiết điều khiển: hệ thần kinh phản ứng nhanh cho những thay đổi tức thời, hệ nội tiết điều chỉnh chậm hơn nhưng ổn định cho những thay đổi kéo dài. Một hệ cơ quan gặp trục trặc gần như luôn kéo theo ảnh hưởng tới các hệ khác — cơ thể người vận hành như một khối thống nhất, không phải một tập hợp bộ phận rời rạc.
Ví dụ
Các hệ cơ quan phối hợp khi chạy
1
Khi một bạn học sinh chạy 100 mét trên sân trường, tim đập nhanh hơn hẳn, hơi thở gấp gáp, hai chân luân phiên đưa cơ thể về phía trước, và sau khi về đích, người bạn đó toát mồ hôi. Hãy chỉ ra những hệ cơ quan nào đã tham gia, và vai trò của mỗi hệ.
2
Hệ vận động co cơ chân để tạo lực đẩy cơ thể tiến lên. Hệ tuần hoàn tăng nhịp bơm máu để mang oxy và chất dinh dưỡng tới các cơ đang hoạt động mạnh. Hệ hô hấp tăng nhịp thở để lấy đủ oxy cho quá trình đó và thải bớt khí carbon dioxide sinh ra.
3
Toát mồ hôi là một phần chức năng bài tiết và điều hoà thân nhiệt, giúp cơ thể không quá nóng khi cơ hoạt động mạnh sinh nhiệt. Hệ tiêu hoá không tham gia trực tiếp lúc đang chạy, nhưng đã cung cấp chất dinh dưỡng dự trữ từ bữa ăn trước đó, chuyển hoá thành năng lượng cho cơ co.
4
Toàn bộ sự phối hợp — biết khi nào tăng nhịp tim, tăng nhịp thở, tiết mồ hôi — do hệ thần kinh điều khiển gần như tức thời, có thêm sự hỗ trợ của hormone từ hệ nội tiết khi hoạt động kéo dài.
5
Vậy khi chạy, ít nhất năm hệ cơ quan cùng tham gia: hệ vận động, hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ bài tiết và hệ thần kinh (có hỗ trợ của hệ nội tiết) — một hoạt động tưởng đơn giản như chạy thực ra đòi hỏi sự phối hợp của rất nhiều hệ cơ quan cùng lúc.
Ví dụ
Các hệ cơ quan phối hợp khi ăn một bữa cơm (dạng đề kiểm tra)
1
Một bạn học sinh ăn một bữa cơm gồm cơm, thịt và rau. Hãy nêu tên các hệ cơ quan tham gia vào quá trình từ lúc thức ăn vào miệng cho tới khi các chất dinh dưỡng được sử dụng trong cơ thể, và vai trò của mỗi hệ.
2
Hệ tiêu hoá nghiền nhỏ và biến đổi thức ăn qua miệng, dạ dày, ruột, tách các chất dinh dưỡng (đường, đạm, chất béo, vitamin, khoáng) ra khỏi phần không hấp thụ được.
3
Sau khi được hấp thụ qua thành ruột, chất dinh dưỡng đi vào máu — đây là lúc hệ tuần hoàn tiếp quản, vận chuyển chất dinh dưỡng tới từng tế bào trong cơ thể.
4
Ở tế bào, chất dinh dưỡng được oxy hoá để giải phóng năng lượng, cần oxy do hệ hô hấp cung cấp qua hệ tuần hoàn; các chất dư thừa hoặc không tiêu hoá được thải ra ngoài qua hệ bài tiết (nước tiểu) và phần bã thức ăn qua hệ tiêu hoá (phân).
5
Vậy một bữa ăn tưởng như chỉ liên quan tới hệ tiêu hoá thực ra huy động ít nhất bốn hệ cơ quan: hệ tiêu hoá biến đổi và hấp thụ, hệ tuần hoàn vận chuyển, hệ hô hấp cung cấp oxy để giải phóng năng lượng, và hệ bài tiết loại bỏ chất thải — một minh hoạ khác cho tính thống nhất của cơ thể.
Sai lầm thường gặp
Nhiều bạn nghĩ mỗi hệ cơ quan chỉ 'phụ trách' đúng một việc, không liên quan gì tới việc khác — ví dụ cho rằng hệ tuần hoàn chỉ lo về tim, không liên quan gì tới việc thở hay vận động. Thực tế, gần như mọi hoạt động sống đều cần vài hệ cơ quan phối hợp cùng lúc; khi đề bài hỏi 'hệ nào tham gia vào hoạt động X', câu trả lời gần như không bao giờ chỉ có một hệ duy nhất.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Cơ thể người gồm tám hệ cơ quan: vận động, tiêu hoá, tuần hoàn, hô hấp, bài tiết, thần kinh, nội tiết, sinh sản. Mỗi hệ một vai trò riêng, nhưng luôn phối hợp với nhau dưới sự điều khiển của hệ thần kinh (nhanh) và hệ nội tiết (chậm nhưng bền), tạo nên một cơ thể thống nhất.
Trong tám hệ cơ quan đó, chương tiếp theo đi sâu vào hệ vận động — bộ khung nâng đỡ và những chiếc cơ tạo ra mọi chuyển động của em, bắt đầu từ chính bộ xương.
Ở Tiểu học, trong môn Tự nhiên và Xã hội rồi Khoa học, em đã làm quen với một vài cơ quan riêng lẻ trong cơ thể — biết tim đập, phổi thở, dạ dày tiêu hoá thức ăn (prior-grade review). Môn Khoa học tự nhiên lớp 8 đưa những mảnh ghép rời rạc đó vào một bức tranh đầy đủ: cơ thể người là một hệ thống gồm nhiều hệ cơ quan, mỗi hệ một công việc, nhưng tất cả phải ăn khớp với nhau để cơ thể sống và hoạt động bình thường.
Cơ thể người được tổ chức thành tám hệ cơ quan chính, mỗi hệ gồm nhiều cơ quan cùng phối hợp thực hiện một nhóm chức năng. Hệ vận động, gồm bộ xương và hệ cơ, nâng đỡ cơ thể và tạo ra chuyển động — đây là hệ chiếm phần lớn nội dung của khoá học này. Hệ tiêu hoá biến đổi thức ăn thành các chất dinh dưỡng nhỏ để cơ thể hấp thụ được. Hệ tuần hoàn, với tim làm trung tâm bơm máu đi khắp cơ thể qua các mạch máu, vận chuyển oxy, chất dinh dưỡng, hormone và cả chất thải. Hệ hô hấp lấy oxy từ không khí và thải khí carbon dioxide ra ngoài qua phổi. Hệ bài tiết lọc các chất thải và chất dư thừa ra khỏi máu, chủ yếu qua thận, rồi thải ra ngoài dưới dạng nước tiểu.
Bốn hệ còn lại giữ vai trò điều khiển và duy trì nòi giống. Hệ thần kinh, với não và tuỷ sống làm trung tâm, tiếp nhận thông tin từ môi trường trong lẫn ngoài cơ thể rồi phát lệnh phản ứng gần như tức thời. Hệ nội tiết tiết ra hormone — những chất hoá học đi theo đường máu, tác động chậm hơn thần kinh nhưng hiệu quả kéo dài hơn, ví dụ hormone điều chỉnh sự sinh trưởng hay lượng đường trong máu. Hệ sinh sản đảm nhiệm việc duy trì nòi giống, không tham gia trực tiếp vào các hoạt động sống hằng ngày như ăn, thở, di chuyển.
Điều quan trọng hơn danh sách tám hệ cơ quan này là cách chúng phối hợp với nhau. Không hệ nào hoạt động một mình. Hệ tuần hoàn không tự tạo ra oxy — nó chỉ vận chuyển oxy mà hệ hô hấp lấy vào. Hệ vận động không tự sinh ra năng lượng để co cơ — năng lượng đó đến từ chất dinh dưỡng do hệ tiêu hoá cung cấp, được oxy hoá nhờ oxy do hệ tuần hoàn và hệ hô hấp mang tới. Sự phối hợp nhịp nhàng này do hệ thần kinh và hệ nội tiết điều khiển: hệ thần kinh phản ứng nhanh cho những thay đổi tức thời, hệ nội tiết điều chỉnh chậm hơn nhưng ổn định cho những thay đổi kéo dài. Một hệ cơ quan gặp trục trặc gần như luôn kéo theo ảnh hưởng tới các hệ khác — cơ thể người vận hành như một khối thống nhất, không phải một tập hợp bộ phận rời rạc.
Nhiều bạn nghĩ mỗi hệ cơ quan chỉ 'phụ trách' đúng một việc, không liên quan gì tới việc khác — ví dụ cho rằng hệ tuần hoàn chỉ lo về tim, không liên quan gì tới việc thở hay vận động. Thực tế, gần như mọi hoạt động sống đều cần vài hệ cơ quan phối hợp cùng lúc; khi đề bài hỏi 'hệ nào tham gia vào hoạt động X', câu trả lời gần như không bao giờ chỉ có một hệ duy nhất.