Bài học

Môi trường sống và các nhân tố sinh thái

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em xếp đúng nơi ở của một sinh vật vào một trong bốn loại môi trường sống, và tách các yếu tố tác động lên sinh vật đó thành nhân tố vô sinh hoặc nhân tố hữu sinh.

Kiến thức nền cần nhớ

Ở lớp 7, em đã học một cơ thể sinh vật trao đổi chất với môi trường ra sao — lấy oxygen vào, thải khí carbon dioxide ra khi hô hấp, thực vật quang hợp nhờ ánh sáng (prior-grade review). Bài này mở rộng góc nhìn: thay vì một cơ thể riêng lẻ, giờ là toàn bộ những gì bao quanh và tác động lên cơ thể đó.

Khởi động

Một cây lúa trong ruộng phải "đối mặt" với những gì mỗi ngày — nắng, mưa, đất, sâu bệnh, người nông dân? Nếu đem chính cây lúa đó trồng vào một chậu đất khô cằn trong nhà, không tưới nước, nó còn sống nổi không? Điều gì đã thay đổi giữa hai nơi ở?

Kiến thức trọng tâm

Môi trường sống là tất cả những gì bao quanh sinh vật, có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống của nó. Sinh vật trên Trái Đất sống trong bốn loại môi trường chính. Môi trường nước gồm ao, hồ, sông, biển — nơi ở của cá, tôm, rong. Môi trường trên cạn gồm mặt đất và lớp không khí bao quanh — nơi ở của phần lớn thực vật và động vật quen thuộc quanh em. Môi trường trong đất là bản thân lớp đất và các khoảng trống nhỏ bên trong nó — nơi ở của giun đất, nhiều loài côn trùng non. Môi trường sinh vật là chính cơ thể một sinh vật khác — nơi ở của những loài sống bám hoặc sống bên trong cơ thể vật chủ, ví dụ giun đũa sống trong ruột người.

Nhân tố sinh thái là tất cả các yếu tố của môi trường tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên đời sống sinh vật, và được chia làm hai nhóm. Nhân tố vô sinh gồm những yếu tố không sống: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, nước, đất, không khí, gió. Nhân tố hữu sinh gồm các sinh vật khác tác động lên sinh vật đang xét — cây cỏ mọc cạnh nó, con vật ăn nó hay bị nó ăn, vi sinh vật sống cùng nó. Con người được tách thành một nhóm nhân tố hữu sinh riêng, không gộp chung với "các sinh vật khác", vì tác động của con người lên sinh vật khác mạnh và có chủ đích hơn hẳn — có thể tích cực như trồng rừng, bảo vệ, cũng có thể tiêu cực như phá rừng, gây ô nhiễm.

Cùng một khu vực có thể mang nhiều nhân tố sinh thái tác động đồng thời lên một sinh vật, và việc đầu tiên khi phân tích một hệ sinh thái luôn là tách chúng ra: đâu là những gì không sống (vô sinh), đâu là những sinh vật khác đang tác động (hữu sinh) — kể cả con người.

Cùng một loài có thể xuất hiện ở môi trường khác nhau tuỳ giai đoạn sống — ví dụ ấu trùng muỗi sống ở môi trường nước nhưng muỗi trưởng thành lại sống ở môi trường trên cạn.

Con người xếp vào nhóm hữu sinh dù không phải "cây cỏ hay con vật" theo nghĩa thông thường — vì con người là một sinh vật, và tác động của con người lên cây lúa (bón phân, phun thuốc, thu hoạch) là tác động của một sinh vật khác.

Ví dụ

Phân loại nhân tố tác động lên một cây lúa

1
Một cây lúa trong ruộng chịu tác động của: ánh sáng mặt trời, nhiệt độ không khí, nước ruộng, đất phù sa, sâu đục thân, cỏ dại mọc xen, chim sâu bắt sâu hại, và người nông dân bón phân. Hãy phân loại từng yếu tố thành nhân tố vô sinh hoặc nhân tố hữu sinh.
2
Ánh sáng mặt trời, nhiệt độ không khí, nước ruộng và đất phù sa đều không phải sinh vật — đây là bốn nhân tố vô sinh, tồn tại độc lập với việc có sinh vật nào sống ở đó hay không.
3
Sâu đục thân, cỏ dại, chim sâu và con người đều là sinh vật đang tác động lên cây lúa — sâu đục thân và cỏ dại gây hại hoặc cạnh tranh, chim sâu gián tiếp có lợi vì bắt sâu hại, con người chăm sóc trực tiếp.
4
Bốn yếu tố đầu không có sự sống nên chắc chắn vô sinh; bốn yếu tố sau đều là cơ thể sống, kể cả con người — nên đều thuộc nhân tố hữu sinh, đúng quy tắc đã học.
5
Vậy: ánh sáng, nhiệt độ, nước, đất là nhân tố vô sinh; sâu đục thân, cỏ dại, chim sâu, con người là nhân tố hữu sinh — dù tác động của mỗi yếu tố hữu sinh lên cây lúa có thể có lợi hoặc có hại khác nhau.

Ví dụ

Phân loại nhân tố trong một ao nuôi cá (dạng đề kiểm tra)

1
Một ao nuôi cá rô phi có các yếu tố sau: nhiệt độ nước, độ pH của nước, hàm lượng oxygen hoà tan, tảo cạnh tranh oxygen với cá, cá dữ lẻn vào ăn cá con, và người nuôi cho cá ăn hằng ngày. Hãy xác định môi trường sống của cá rô phi và phân loại các yếu tố còn lại.
2
Cá rô phi sống trong nước ao suốt đời — đây là môi trường nước, khác với môi trường trên cạn của phần lớn động vật quen thuộc quanh nhà.
3
Nhiệt độ nước, độ pH và hàm lượng oxygen hoà tan đều là tính chất vật lí, hoá học của nước — không phải sinh vật, nên là ba nhân tố vô sinh.
4
Tảo, cá dữ và người nuôi đều là sinh vật tác động lên cá rô phi: tảo cạnh tranh oxygen (bất lợi), cá dữ ăn cá con (gây hại trực tiếp), người nuôi cho ăn (có lợi) — cả ba đều thuộc nhân tố hữu sinh.
5
Vậy cá rô phi sống ở môi trường nước; nhiệt độ, độ pH, hàm lượng oxygen hoà tan là nhân tố vô sinh; tảo, cá dữ, người nuôi là nhân tố hữu sinh — đúng quy tắc phân loại đã học ở phần trên.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn khá phổ biến là nghĩ con người không tính vào nhân tố sinh thái nào cả, vì "con người khác hẳn cây cỏ, con vật". Con người vẫn là một sinh vật, nên luôn xếp vào nhân tố hữu sinh — chỉ là tác động của con người thường mạnh và có chủ đích hơn các sinh vật khác. Một nhầm lẫn khác là lẫn "môi trường sống" (nơi sinh vật đang ở) với "nhân tố sinh thái" (từng yếu tố cụ thể tác động lên sinh vật ở nơi đó) — môi trường là cả một không gian, nhân tố sinh thái là từng mảnh nhỏ bên trong không gian đó.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Bốn loại môi trường sống: nước, trên cạn, trong đất, sinh vật. Nhân tố sinh thái chia hai nhóm: vô sinh (yếu tố không sống — ánh sáng, nhiệt độ, nước, đất) và hữu sinh (các sinh vật khác tác động lên sinh vật đang xét, kể cả con người).

Bài tiếp theo hỏi sâu hơn về một nhân tố vô sinh cụ thể: mỗi loài chịu đựng được nhiệt độ, độ ẩm hay bất kỳ nhân tố nào trong một khoảng bao nhiêu, và điều gì xảy ra khi vượt khoảng đó.