Ôn tập: từ nhân tố sinh thái tới dòng năng lượng

Hãy phân tích hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ theo bốn câu hỏi: (a) môi trường sống và một nhân tố vô sinh đặc trưng, (b) một ví dụ quần thể, (c) chuỗi thức ăn mùn bã bắt đầu từ đâu, (d) vì sao số lượng cò trong rừng luôn ít hơn số lượng tôm cua.

Cây đước, cây mắm sống ở vùng chuyển tiếp giữa môi trường nước và môi trường trên cạn, nhân tố vô sinh đặc trưng nhất là độ mặn dao động theo thuỷ triều — một điều kiện khắc nghiệt mà giới hạn sinh thái rộng của các loài ngập mặn mới chịu đựng được.

Quần thể khỉ đuôi dài Cần Giờ là một ví dụ quần thể chuẩn: cùng một loài, cùng sống trong khu rừng, cùng thời điểm, có khả năng giao phối sinh sản với nhau.

Chuỗi bắt đầu từ lá đước, lá mắm rụng xuống bùn, được vi sinh vật phân giải một phần thành mùn bã hữu cơ (không bắt đầu trực tiếp từ cây sống như chuỗi thức ăn thông thường); mùn bã nuôi tôm cua, tôm cua nuôi cá, cá nuôi cò.

Vậy: môi trường chuyển tiếp nước-cạn với nhân tố vô sinh chính là độ mặn theo triều; quần thể khỉ đuôi dài là ví dụ quần thể; chuỗi mùn bã đi từ lá rụng → mùn bã → tôm cua → cá → cò; và cò ít hơn tôm cua vì năng lượng giảm mạnh qua mỗi bậc dinh dưỡng của chuỗi này, đúng quy tắc ước lượng 10% đã học.

Giả sử một phần rừng ngập mặn Cần Giờ bị chặt phá để nuôi tôm công nghiệp. Hãy dự đoán ảnh hưởng tới (a) quần thể khỉ đuôi dài, (b) chuỗi thức ăn mùn bã, và giải thích bằng các khái niệm đã học.

Mất một phần rừng nghĩa là mất một phần môi trường sống và nguồn thức ăn (lá, quả cây rừng) của khỉ đuôi dài — mật độ quần thể trên phần rừng còn lại nhiều khả năng sẽ tăng do không gian sống bị thu hẹp, hoặc quần thể phải di chuyển, thậm chí một số cá thể có thể chết nếu nguồn sống không đủ.

Chặt cây đước, cây mắm làm giảm nguồn lá rụng — nguồn gốc của toàn bộ mùn bã hữu cơ nuôi tôm, cua ở mắt xích đầu chuỗi. Theo cấu trúc chuỗi thức ăn đã học, mắt xích đầu suy giảm kéo theo toàn bộ các mắt xích sau (tôm cua, cá, cò) đều bị ảnh hưởng, vì năng lượng của cả chuỗi bắt nguồn từ chính lượng mùn bã đó.

Vì hệ sinh thái là một thể thống nhất giữa quần xã và môi trường vô sinh, một thay đổi ở phần môi trường (mất rừng, thay bằng ao nuôi tôm nhân tạo) sẽ kéo theo thay đổi ở cả quần xã sinh vật sống dựa vào khu rừng đó — đúng như tính chất gắn bó chặt chẽ giữa các thành phần của một hệ sinh thái.

Vậy chặt phá một phần rừng ngập mặn kéo theo hai hệ quả: quần thể khỉ đuôi dài mất môi trường sống, và chuỗi thức ăn mùn bã suy giảm ngay từ mắt xích đầu tiên — một ví dụ cho việc quần thể, quần xã, hệ sinh thái luôn gắn bó chặt chẽ với nhau.