Bài học

who/which/that làm chủ ngữ và tân ngữ — lược bỏ đại từ quan hệ

Mục tiêu

Sau bài học này, em phân biệt được đại từ quan hệ làm chủ ngữ với đại từ quan hệ làm tân ngữ trong mệnh đề quan hệ xác định, và áp dụng đúng quy tắc lược bỏ: chỉ được bỏ đại từ quan hệ khi nó làm tân ngữ, không bao giờ bỏ khi nó làm chủ ngữ.

Kiến thức nền cần có

Chương trình chuẩn lớp 7 chỉ yêu cầu em nhận biết và điền who/which/that khi đại từ quan hệ làm chủ ngữ trong một câu đơn giản, ví dụ "The man who lives next door is a doctor." Em cũng đã biết mệnh đề quan hệ dùng để bổ nghĩa cho danh từ đứng trước nó.

Mở rộng dành cho HSG — lược bỏ đại từ quan hệ làm tân ngữ

Trường hợp đại từ quan hệ làm tân ngữ, và quy tắc khi nào được phép lược bỏ nó, không nằm trong yêu cầu cần đạt của lớp 7. Đây là phần mở rộng dành cho HSG thường quyết định điểm số trong các đề IOE/HSG, vì đề chuẩn hiếm khi hỏi tới việc lược bỏ.

Câu hỏi khởi động

Đọc hai câu sau: "The girl who won the prize is my classmate." và "The prize she won was a scholarship." Câu thứ hai không hề có who, which hay that, nhưng vẫn đúng ngữ pháp và vẫn mang đầy đủ nghĩa của một mệnh đề quan hệ. Vì sao câu này được phép bỏ đại từ quan hệ, còn câu đầu thì không?

Mệnh đề quan hệ xác định là gì

Mệnh đề quan hệ xác định (defining relative clause) đứng ngay sau một danh từ để nói rõ đó là ai, là cái gì, phân biệt đối tượng đó với những đối tượng khác cùng loại. Bỏ mệnh đề này đi, câu sẽ mất thông tin cần thiết để xác định danh từ. Trong câu "The book that I bought yesterday is interesting," nếu bỏ "that I bought yesterday," người nghe không còn biết đang nói về quyển sách nào.

who, which, that dùng khi nào

who thay cho người, which thay cho vật hoặc con vật, còn that thay được cho cả người lẫn vật trong mệnh đề quan hệ xác định. Cả ba đại từ này có thể đóng vai trò chủ ngữ hoặc tân ngữ trong mệnh đề quan hệ, và chính vai trò đó, chứ không phải bản thân đại từ nào được chọn, quyết định việc có được lược bỏ hay không.

Cách nhận diện chủ ngữ và tân ngữ

Nhìn vào từ đứng ngay sau đại từ quan hệ. Nếu ngay sau nó là một động từ, đại từ quan hệ đang làm chủ ngữ của mệnh đề quan hệ: nó thay cho danh từ đứng trước và trực tiếp thực hiện hành động. Nếu ngay sau nó là một danh từ hoặc một đại từ nhân xưng, rồi mới đến động từ, đại từ quan hệ đang làm tân ngữ: chủ ngữ thật của mệnh đề đã có mặt, đại từ quan hệ chỉ đứng đó để nối hai mệnh đề lại với nhau.

Quy tắc lược bỏ

Đại từ quan hệ làm CHỦ NGỮ không bao giờ được lược bỏ, vì thiếu nó mệnh đề quan hệ sẽ mất hẳn chủ ngữ, không còn là một mệnh đề hoàn chỉnh. Đại từ quan hệ làm TÂN NGỮ có thể lược bỏ, vì mệnh đề vẫn còn đủ chủ ngữ và động từ sau khi bỏ nó đi. Vai trò chủ ngữ hay tân ngữ này chỉ xét trong nội bộ mệnh đề quan hệ, không liên quan gì tới việc động từ chính của câu ở dạng chủ động hay bị động.

Nhìn từ ngay sau đại từ quan hệ: có động từ ngay sau là chủ ngữ; có danh từ hoặc đại từ rồi mới đến động từ là tân ngữ.

Ví dụ mẫu

Ví dụ

Chủ ngữ hay tân ngữ — kiểm tra bằng từ đứng sau

1
So sánh "The girl who won the prize is my classmate." với "The prize which she won was a scholarship." Nhiều học sinh thấy who/which trong mệnh đề quan hệ liền nghĩ có thể bỏ tùy ý, dẫn tới viết sai "The girl won the prize is my classmate," một câu thiếu hẳn chủ ngữ cho mệnh đề chính.
2
Trong câu 1, ngay sau who là động từ won, nên who đang làm chủ ngữ, không được bỏ. Trong câu 2, ngay sau which là đại từ she rồi mới đến động từ won, nên which đang làm tân ngữ, được phép bỏ.
3
Câu 1 giữ nguyên: The girl who won the prize is my classmate. Câu 2 có thể viết gọn: The prize she won was a scholarship.
4
Câu 1 không lược bỏ được vì who làm chủ ngữ; câu 2 lược bỏ được which vì nó làm tân ngữ.
5
Biến thể: "The man that lives next door is a doctor.": that làm chủ ngữ (theo sau là lives), không được bỏ. "The man that I met yesterday is a doctor.". That làm tân ngữ (theo sau là I), được bỏ.

Ví dụ

Bẫy: mệnh đề bị động vẫn có thể là chủ ngữ

1
"The book that was written by Nam Cao is famous." Nhiều em thấy động từ ở dạng bị động (was written) liền nghĩ that đang làm tân ngữ vì quyển sách "bị viết," nên thử bỏ that, viết sai "The book was written by Nam Cao is famous," một câu có hai động từ chính mà không rõ mệnh đề nào bổ nghĩa cho mệnh đề nào.
2
Ngay sau that là was, một động từ (was written là cụm động từ bị động), nên that vẫn đang làm chủ ngữ của mệnh đề quan hệ, bất kể động từ đó ở dạng chủ động hay bị động. Vai trò chủ ngữ hay tân ngữ là vai trò ngữ pháp trong mệnh đề quan hệ, không phụ thuộc vào việc ai thực hiện hành động.
3
Vì that làm chủ ngữ, không được lược bỏ, dù mệnh đề đang ở thể bị động.
4
The book that was written by Nam Cao is famous, giữ nguyên that, không lược bỏ được.
5
So sánh với "The book that Nam Cao wrote is famous." Ở đây that làm tân ngữ (theo sau là Nam Cao, chủ ngữ thật, rồi mới đến wrote), nên được bỏ: "The book Nam Cao wrote is famous."

Bẫy thường gặp

Bẫy phổ biến nhất là học sinh nhớ "có thể bỏ who/which/that" như một quy tắc chung, mà quên rằng quy tắc chỉ áp dụng khi đại từ quan hệ làm tân ngữ. Luôn kiểm tra từ đứng ngay sau đại từ quan hệ trước khi quyết định bỏ hay giữ nó.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Mệnh đề quan hệ xác định dùng who cho người, which cho vật, that cho cả hai. Vai trò chủ ngữ hay tân ngữ của đại từ quan hệ quyết định việc có được lược bỏ hay không: chủ ngữ luôn giữ nguyên, tân ngữ có thể bỏ. Luôn kiểm tra từ đứng ngay sau đại từ quan hệ, bất kể mệnh đề đó ở thể chủ động hay bị động.

Bài sau học một đại từ quan hệ mới: whose, dùng để chỉ quan hệ sở hữu. Hoàn toàn vượt yêu cầu cần đạt của lớp 7.