So sánh đề chuẩn và đề HSG: bốn họ bẫy nhiễu
Mục tiêu
Bài học dùng đúng ngữ pháp và từ vựng chương trình lớp 8: câu bị động thì hiện tại đơn và quá khứ đơn, câu tường thuật câu trần thuật, thì hiện tại hoàn thành, và từ vựng các chủ đề đời sống, môi trường, lễ hội, công nghệ. Bài học không dạy lại các điểm ngữ pháp này, chỉ dùng chúng làm ví dụ so sánh giữa đề chuẩn và đề HSG.
Câu hỏi khởi động
Bốn họ bẫy nhiễu trong đề HSG lớp 8
Đề HSG không kiểm tra ngữ pháp hay từ vựng ngoài chương trình lớp 8. Cái khó nằm ở cách người ra đề giấu manh mối và dựng phương án nhiễu. Bốn kiểu bẫy sau lặp lại ở mọi dạng câu hỏi, từ trắc nghiệm điền từ đến bài nhận diện lỗi sai.
Bẫy thứ nhất là bẫy gần nghĩa. Hai từ cùng loại từ, nghĩa gần nhau, nhưng chỉ một từ đúng ngữ cảnh hoặc đúng collocation. 'Economic' và 'economical' đều liên quan đến kinh tế, nhưng dùng cho hai tình huống khác nhau hẳn.
Bẫy thứ hai là bẫy collocation nhìn hợp lý nhưng sai. Cụm từ nghe xuôi tai vì học sinh tự ghép động từ quen thuộc với danh từ theo nghĩa tiếng Việt. 'Do an effort' nghe không sai, nhưng collocation chuẩn là 'make an effort'.
Bẫy thứ ba là bẫy hòa hợp thì toàn câu. Tín hiệu thời gian thật không nằm cạnh chỗ trống mà nằm ở một mệnh đề khác, buộc học sinh đọc hết câu hoặc cả đoạn trước khi chọn thì, thể bị động, hay dạng câu tường thuật phù hợp.
Bẫy thứ tư là bẫy false friend với tiếng Việt. Một từ tiếng Anh trông quen vì gần giống một từ tiếng Việt, nhưng nghĩa thật lại khác hẳn. 'Sympathetic' không có nghĩa là dễ thương, mà có nghĩa là biết thông cảm.
- 1Câu chuẩn chỉ có một mệnh đề với một tín hiệu thời gian rõ ràng ('every week'), nên công thức 'am/is/are + V3' là đủ. Câu HSG có hai mệnh đề nối bằng 'but': mệnh đề đầu nói về một thói quen kéo dài ba năm, mệnh đề sau nói về một sự kiện xảy ra sau đám cháy tháng trước. Học sinh hay giữ nguyên cấu trúc bị động hiện tại hoàn thành của mệnh đề đầu sang cả chỗ trống, đây chính là bẫy hòa hợp thì toàn câu.
- 2
'Has recycled... every week for three years' dùng hiện tại hoàn thành để mô tả một hoạt động lặp lại, vẫn tiếp diễn đến hiện tại. Mệnh đề này chỉ làm nền, không quyết định thì hay thể của chỗ trống.
- 3
'But after the fire last month' là liên từ tương phản đi cùng mốc thời gian quá khứ cụ thể, báo hiệu mệnh đề sau nói về một sự kiện đã hoàn tất, không phải một phần của thói quen lặp lại.
- 4
Chủ ngữ 'all recycling machines' không tự di chuyển, mà bị con người di chuyển đến tòa nhà mới, nên chỗ trống cần thể bị động, không phải thể chủ động.
- 5
Vậy đáp án đúng là 'were temporarily moved', bị động quá khứ đơn, vì 'last month' xác nhận một sự kiện cụ thể đã hoàn tất, và máy móc là đối tượng bị di chuyển chứ không tự di chuyển.
- 6
Khuôn mẫu 'mệnh đề nêu thói quen (hiện tại hoàn thành) + liên từ tương phản + mốc thời gian cụ thể (quá khứ đơn, có thể ở thể bị động)' là dạng bẫy hòa hợp thì phổ biến nhất trong đề HSG lớp 8. Biến thể gần: 'Our class has cleaned the school yard every Friday, but last Friday it ___ (clean) by the volunteer team instead.' cũng cho ra 'was cleaned'.
- 1
'The museum guide gave a very ___ talk about the ancient temple, mentioning exact dates and events from three centuries ago.' (historic / historical)
- 2
Cả 'historic' và 'historical' đều liên quan đến lịch sử và đều là tính từ, nên học sinh dễ chọn theo cảm tính thay vì theo đúng nghĩa của từng từ.
- 3
'Historic' nghĩa là có ý nghĩa lịch sử quan trọng, đáng ghi nhớ. 'Historical' nghĩa là thuộc về lịch sử nói chung, liên quan đến các sự kiện, ngày tháng đã xảy ra trong quá khứ, không nhất thiết phải quan trọng.
- 4
Câu mô tả một bài nói có 'exact dates and events', tức là nội dung liên quan đến các sự kiện lịch sử cụ thể, đúng nghĩa của 'historical', không phải một sự kiện 'có ý nghĩa lịch sử quan trọng' như 'historic'.
- 5
Vậy đáp án đúng là 'historical'. 'Historic' sẽ đúng nếu câu nói về một sự kiện đáng ghi nhớ, ví dụ 'a historic victory' (chiến thắng mang tính lịch sử).
- 6
Gặp một cặp từ gần nghĩa cùng gốc, luôn hỏi hai câu: chúng có cùng nghĩa hoàn toàn không, và ngữ cảnh của câu cần sắc thái nào trong hai sắc thái đó. Chương tiếp theo sẽ luyện sâu kỹ năng này.
(1) Nhìn cấu trúc mệnh đề gần chỗ trống nhất mà quên đọc hết câu hoặc cả đoạn. (2) Chọn từ gần nghĩa theo cảm tính âm thanh thay vì theo đúng sắc thái nghĩa. (3) Cho rằng câu HSG luôn dùng ngữ pháp ngoài chương trình lớp 8, trong khi thực chất cái khó nằm ở cách giấu manh mối.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Gặp bất kỳ câu hỏi trắc nghiệm hay câu nhận diện lỗi sai nào, việc đầu tiên là hỏi: đây thuộc họ bẫy nào trong bốn họ vừa học? Câu trả lời quyết định em cần tìm bằng chứng gì.
Chương tiếp theo đi sâu vào họ bẫy đầu tiên: bẫy gần nghĩa, với những cặp từ tiếng Anh lớp 8 hay bị nhầm lẫn nhất trong đề HSG.