Bài học

Gọi tên, chỉ ra chữ, rồi mới nói tác dụng

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nhận ra các biện pháp tu từ thường gặp và viết được câu nêu tác dụng có căn cứ.

Kiến thức cần có

Cần hình ảnh thơ ở bài 2 và các biện pháp so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, điệp đã học ở lớp dưới.

Câu hỏi mở đầu

Rất nhiều bài làm gọi đúng tên biện pháp tu từ mà vẫn chỉ được nửa số điểm. Phần còn thiếu là gì?

Ý tưởng cốt lõi

Phần còn thiếu gần như luôn là tác dụng cụ thể trong bài thơ này.

Câu trả lời đủ điểm có ba việc, làm theo đúng thứ tự. Gọi tên biện pháp. Chỉ ra nó nằm ở chữ nào, trích nguyên văn. Nói tác dụng: nhờ biện pháp ấy, người đọc thấy được điều gì mà cách nói thường không cho thấy.

Việc thứ ba là chỗ phân loại học sinh. "Làm câu thơ sinh động, giàu hình ảnh" là câu gắn được vào mọi bài thơ trên đời, nên nó gần như không được tính.

Phần còn thiếu gần như luôn là **tác dụng cụ thể trong bài thơ này**. Câu trả lời đủ điểm có ba việc, làm theo đúng thứ tự. **Gọi tên** biện pháp. **Chỉ ra** nó nằm ở chữ nào, trích nguyên văn. **Nói tác dụng**: nhờ biện pháp ấy, người đọc thấy được điều gì mà cách nói thường không cho thấy. Việc thứ ba là chỗ phân loại học sinh. "Làm câu thơ sinh động, giàu hình ảnh" là câu gắn được vào mọi bài thơ trên đời, nên nó gần như không được tính.

Nếu câu tác dụng lắp vừa vào bài thơ khác thì nó chưa đủ cụ thể.

Đào sâu mô hình

Đọc bốn dòng thơ sau, viết riêng cho bài học này:

Tre đứng thẳng suốt một đời không mỏi
Gió qua rồi, tre lại đứng như xưa
Tre không nói, nhưng làng thì vẫn nhớ
Bóng tre già che mát mấy mùa mưa

Có ba biện pháp chồng lên nhau.

Nhân hoá: tre "đứng thẳng", "không mỏi", "không nói" — đều là hành động và trạng thái của con người. Nhờ đó cây tre hiện lên như một con người bền bỉ, kiên nhẫn.

Điệp: chữ "tre" lặp lại bốn lần trong bốn dòng, trong đó hai lần đứng ngay đầu dòng. Sự lặp lại này giữ hình ảnh cây tre đứng vững suốt bài, và nhịp lặp cũng gợi cảm giác bền bỉ qua thời gian.

Ẩn dụ: cả bài nói về tre nhưng người đọc hiểu là đang nói về con người, về làng quê. Cây tre trở thành hình ảnh thay cho phẩm chất kiên cường và sự gắn bó với quê hương.

Đọc bốn dòng thơ sau, viết riêng cho bài học này: > Tre đứng thẳng suốt một đời không mỏi > Gió qua rồi, tre lại đứng như xưa > Tre không nói, nhưng làng thì vẫn nhớ > Bóng tre già che mát mấy mùa mưa Có ba biện pháp chồng lên nhau. **Nhân hoá**: tre "đứng thẳng", "không mỏi", "không nói" — đều là hành động và trạng thái của con người. Nhờ đó cây tre hiện lên như một con người bền bỉ, kiên nhẫn. **Điệp**: chữ "tre" lặp lại bốn lần trong bốn dòng, trong đó hai lần đứng ngay đầu dòng. Sự lặp lại này giữ hình ảnh cây tre đứng vững suốt bài, và nhịp lặp cũng gợi cảm giác bền bỉ qua thời gian. **Ẩn dụ**: cả bài nói về tre nhưng người đọc hiểu là đang nói về con người, về làng quê. Cây tre trở thành hình ảnh thay cho phẩm chất kiên cường và sự gắn bó với quê hương.

Để phân biệt hai biện pháp hay bị lẫn: so sánh có từ so sánh (như, tựa, là) và nêu cả hai vế — "khói bếp gầy như một sợi chỉ". Ẩn dụ giấu một vế đi, bắt người đọc tự hiểu — cả bài nói "tre" mà ý là "người".

Với hoán dụ, vế thay thế có quan hệ gần gũi chứ không phải giống nhau: nói "làng thì vẫn nhớ" là lấy cái làng để chỉ những người sống trong làng.

Để phân biệt hai biện pháp hay bị lẫn: **so sánh** có từ so sánh (như, tựa, là) và nêu cả hai vế — "khói bếp gầy **như** một sợi chỉ". **Ẩn dụ** giấu một vế đi, bắt người đọc tự hiểu — cả bài nói "tre" mà ý là "người". Với **hoán dụ**, vế thay thế có quan hệ gần gũi chứ không phải giống nhau: nói "làng thì vẫn nhớ" là lấy cái làng để chỉ những người sống trong làng.

Một đoạn thơ hay thường có nhiều biện pháp cùng làm việc.

Cẩn thận với việc kể tên thật nhiều biện pháp để lấy điểm. Đề thường chỉ hỏi một hoặc hai, và chấm theo chất lượng phân tích chứ không theo số lượng liệt kê. Chỉ ra ba biện pháp mà mỗi cái nói một câu qua loa sẽ được ít điểm hơn chỉ ra một biện pháp và phân tích cho tới nơi.

Gọi tên rồi mới nói tác dụng

Với câu hỏi về biện pháp tu từ, người chấm tìm đủ ba việc: gọi tên biện pháp, chỉ ra nó nằm ở chữ nào, nói tác dụng cụ thể trong bài này. Gọi tên đúng mà không chỉ được chữ thì mất điểm; chỉ được chữ mà tác dụng viết chung chung kiểu "làm câu thơ hay hơn, sinh động hơn" cũng mất nốt phần lớn.

Ví dụ

Nêu biện pháp tu từ và tác dụng

1
Chỉ ra và nêu tác dụng của một biện pháp tu từ nổi bật trong đoạn thơ về cây tre.
2
Câu phân tích 1,5 điểm, gần như luôn có trong đề vào 10.
3
Chọn biện pháp mà em nói được tác dụng cụ thể nhất, không nhất thiết chọn cái đầu tiên nhìn thấy.
4
Đoạn thơ sử dụng biện pháp nhân hoá.
Biện pháp này thể hiện qua các từ vốn dùng cho con người nhưng được gán cho cây tre: "đứng thẳng", "không mỏi", "tre không nói".
Nhờ nhân hoá, cây tre không còn là một loài cây bình thường mà hiện lên như một con người bền bỉ, lặng lẽ chịu đựng và không bao giờ gục ngã trước gió bão.
Từ đó, hình ảnh cây tre trở thành hình ảnh của con người Việt Nam kiên cường, gắn bó với làng quê — điều mà nếu chỉ tả cây tre theo lối thông thường thì bài thơ không nói được.
Đoạn thơ sử dụng biện pháp nhân hoá. Biện pháp này thể hiện qua các từ vốn dùng cho con người nhưng được gán cho cây tre: "đứng thẳng", "không mỏi", "tre không nói". Nhờ nhân hoá, cây tre không còn là một loài cây bình thường mà hiện lên như một con người bền bỉ, lặng lẽ chịu đựng và không bao giờ gục ngã trước gió bão. Từ đó, hình ảnh cây tre trở thành hình ảnh của con người Việt Nam kiên cường, gắn bó với làng quê — điều mà nếu chỉ tả cây tre theo lối thông thường thì bài thơ không nói được.
5
Đủ ba việc: gọi tên, trích ba cụm từ cụ thể, và nói tác dụng gắn chặt với chính bài thơ này chứ không phải một câu khen chung.
6
Viết "biện pháp nhân hoá làm cho cây tre trở nên sinh động, gần gũi và giàu sức gợi" — câu này lắp vừa vào mọi bài thơ có nhân hoá.

Ví dụ

Phân biệt so sánh với ẩn dụ

1
"Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ" và cả bài thơ nói về cây tre để chỉ con người. Hai cách nói ấy thuộc hai biện pháp khác nhau như thế nào?
2
Câu nhận biết nâng cao khoảng 1 điểm, kiểm tra xem em có tiêu chí phân biệt hay chỉ nhớ máy móc.
3
Đếm số vế xuất hiện trên mặt chữ và tìm từ so sánh.
4
Câu "Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ" dùng biện pháp so sánh. Dấu hiệu là cả hai vế đều xuất hiện trên mặt chữ — "khói bếp" và "một sợi chỉ" — nối với nhau bằng từ so sánh "như".
Còn việc cả bài thơ nói về cây tre để chỉ con người là ẩn dụ. Ở đây chỉ có một vế xuất hiện là "tre", còn vế được nói tới là con người thì bị giấu đi, người đọc phải tự hiểu.
Như vậy điểm phân biệt nằm ở chỗ: so sánh nêu đủ hai vế và có từ so sánh, còn ẩn dụ giấu một vế.
Câu "Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ" dùng biện pháp so sánh. Dấu hiệu là cả hai vế đều xuất hiện trên mặt chữ — "khói bếp" và "một sợi chỉ" — nối với nhau bằng từ so sánh "như". Còn việc cả bài thơ nói về cây tre để chỉ con người là ẩn dụ. Ở đây chỉ có một vế xuất hiện là "tre", còn vế được nói tới là con người thì bị giấu đi, người đọc phải tự hiểu. Như vậy điểm phân biệt nằm ở chỗ: so sánh nêu đủ hai vế và có từ so sánh, còn ẩn dụ giấu một vế.
5
Nêu tiêu chí rõ ràng rồi áp dụng cho từng trường hợp, kết lại bằng một câu chốt so sánh hai biện pháp.
6
Nói "ẩn dụ là so sánh ngầm" rồi dừng — đúng nhưng chưa chỉ ra dấu hiệu nhận biết trên mặt chữ, nên chưa đủ ý.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng liệt kê thật nhiều biện pháp rồi phân tích qua loa; đừng gọi tên mà không trích chữ; và đừng viết tác dụng bằng những câu gắn vào bài thơ nào cũng vừa.

Chốt bài: Em đã nhận ra các biện pháp tu từ thường gặp và viết được câu nêu tác dụng có căn cứ. Bài cuối gom cả bốn thứ lại để đọc ra mạch cảm xúc và chủ đề của bài thơ.