Bài học

Nhận ra hình ảnh đắt và nói được nó gợi ra điều gì

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em chỉ ra được hình ảnh tiêu biểu trong bài thơ và nêu được điều hình ảnh ấy gợi ra.

Kiến thức cần có

Cần cách xác định thể thơ ở bài trước và khái niệm hình ảnh, từ ngữ gợi tả.

Câu hỏi mở đầu

Nhà thơ viết "khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ". Vì sao lại là "gầy", trong khi khói thì làm gì có gầy béo?

Ý tưởng cốt lõi

Hình ảnh thơ là sự vật cụ thể mà người đọc nhìn thấy được trong đầu khi đọc: khói bếp, mái nhà, con đê, bàn tay. Thơ không giải thích tình cảm bằng lời, thơ đặt ra một hình ảnh rồi để hình ảnh ấy tự nói.

Muốn phân tích hình ảnh, đừng dừng ở việc gọi tên nó. Hãy hỏi hình ảnh ấy gợi ra cái gì — một cảm giác, một hoàn cảnh, một nét tính cách. Và câu trả lời phải tựa vào chính chữ nhà thơ dùng.

Chỗ đáng chú ý nhất thường là những chữ dùng sai chỗ một cách có chủ ý: khói mà "gầy", tóc mà "pha màu tro bếp". Chữ đặt lệch như thế là chỗ nhà thơ gửi ý.

**Hình ảnh thơ** là sự vật cụ thể mà người đọc nhìn thấy được trong đầu khi đọc: khói bếp, mái nhà, con đê, bàn tay. Thơ không giải thích tình cảm bằng lời, thơ đặt ra một hình ảnh rồi để hình ảnh ấy tự nói. Muốn phân tích hình ảnh, đừng dừng ở việc gọi tên nó. Hãy hỏi **hình ảnh ấy gợi ra cái gì** — một cảm giác, một hoàn cảnh, một nét tính cách. Và câu trả lời phải tựa vào chính chữ nhà thơ dùng. Chỗ đáng chú ý nhất thường là những chữ **dùng sai chỗ một cách có chủ ý**: khói mà "gầy", tóc mà "pha màu tro bếp". Chữ đặt lệch như thế là chỗ nhà thơ gửi ý.

Chữ đặt lệch khỏi nghĩa thông thường là nơi nhà thơ gửi ý nhiều nhất.

Đào sâu mô hình

Quay lại bốn dòng thơ tám chữ ở bài trước:

Chiều xuống thấp trên mái nhà lợp lá
Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ
Mẹ ngồi đó, tóc pha màu tro bếp
Đợi con về từ phía cuối con đê

Ba hình ảnh nối nhau. "Khói bếp gầy như một sợi chỉ": khói vốn không có gầy béo, nhưng chữ "gầy" khiến ta hình dung một làn khói mỏng, yếu, gần tắt — một bếp lửa nhỏ, một bữa cơm đạm bạc. Chữ "sợi chỉ" còn gợi cảm giác mong manh, chực đứt.

"Tóc pha màu tro bếp": nhà thơ không viết "tóc mẹ đã bạc". Viết như thế thì chỉ là thông tin. Viết "pha màu tro bếp" thì tuổi tác của mẹ và cả đời bếp núc của mẹ nhập vào làm một — tóc bạc đi vì năm tháng, mà cũng bạc đi vì khói bếp.

"Từ phía cuối con đê": hướng nhìn của mẹ có điểm dừng ở cuối con đê, nghĩa là mẹ đã ngồi đợi rất lâu và nhìn rất xa.

Quay lại bốn dòng thơ tám chữ ở bài trước: > Chiều xuống thấp trên mái nhà lợp lá > Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ > Mẹ ngồi đó, tóc pha màu tro bếp > Đợi con về từ phía cuối con đê Ba hình ảnh nối nhau. **"Khói bếp gầy như một sợi chỉ"**: khói vốn không có gầy béo, nhưng chữ "gầy" khiến ta hình dung một làn khói mỏng, yếu, gần tắt — một bếp lửa nhỏ, một bữa cơm đạm bạc. Chữ "sợi chỉ" còn gợi cảm giác mong manh, chực đứt. **"Tóc pha màu tro bếp"**: nhà thơ không viết "tóc mẹ đã bạc". Viết như thế thì chỉ là thông tin. Viết "pha màu tro bếp" thì tuổi tác của mẹ và cả đời bếp núc của mẹ nhập vào làm một — tóc bạc đi vì năm tháng, mà cũng bạc đi vì khói bếp. **"Từ phía cuối con đê"**: hướng nhìn của mẹ có điểm dừng ở cuối con đê, nghĩa là mẹ đã ngồi đợi rất lâu và nhìn rất xa.

Ba hình ảnh ấy không rời rạc: khói mỏng, tóc bạc, mắt nhìn xa — cả ba cùng nói một điều mà bài thơ không hề nói thẳng, là sự chờ đợi mòn mỏi và cuộc sống tần tảo của người mẹ.

Đó là cách thơ làm việc. Khi đề hỏi "hình ảnh nào để lại ấn tượng sâu sắc nhất", em được quyền chọn, nhưng phải chọn hình ảnh mà em nói được nhiều nhất về nó — chứ không phải hình ảnh nghe kêu nhất.

Ba hình ảnh ấy không rời rạc: khói mỏng, tóc bạc, mắt nhìn xa — cả ba cùng nói một điều mà bài thơ không hề nói thẳng, là **sự chờ đợi mòn mỏi và cuộc sống tần tảo của người mẹ**. Đó là cách thơ làm việc. Khi đề hỏi "hình ảnh nào để lại ấn tượng sâu sắc nhất", em được quyền chọn, nhưng phải chọn hình ảnh mà em nói được nhiều nhất về nó — chứ không phải hình ảnh nghe kêu nhất.

Cột phải là nơi bài phân tích nên dừng lại lâu nhất.

Đừng nhầm hình ảnh với biện pháp tu từ. "Khói bếp" là hình ảnh; "gầy như một sợi chỉ" là phép so sánh dùng để tả hình ảnh ấy. Đề có thể hỏi riêng từng thứ. Nếu đề hỏi hình ảnh mà em đi phân tích biện pháp, hoặc ngược lại, thì dù viết hay vẫn bị trừ vì trả lời lệch yêu cầu.

Ví dụ

Phân tích một hình ảnh thơ

1
Trong đoạn thơ, hình ảnh nào để lại ấn tượng sâu sắc nhất với em? Vì sao?
2
Câu phân tích 1–1,5 điểm. Đề cho em chọn, nhưng chấm theo chất lượng lí giải chứ không theo lựa chọn.
3
Chọn hình ảnh có chữ đặt lệch, vì loại ấy cho em nhiều thứ để nói nhất.
4
Hình ảnh để lại ấn tượng sâu sắc nhất với em là "tóc pha màu tro bếp".
Nhà thơ không viết tóc mẹ đã bạc, vì viết như vậy chỉ là một thông tin. Cách nói "pha màu tro bếp" khiến hai điều nhập vào làm một: tóc mẹ bạc đi vì năm tháng, và cũng bạc đi vì cả một đời gắn với bếp núc.
Nhờ đó, chỉ một hình ảnh mà người đọc thấy được cả tuổi tác lẫn sự tần tảo của mẹ.
Hình ảnh này còn ăn nhập với "khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ" ở dòng trên, cùng dựng nên khung cảnh một gian bếp nhỏ và một cuộc sống đạm bạc.
Hình ảnh để lại ấn tượng sâu sắc nhất với em là "tóc pha màu tro bếp". Nhà thơ không viết tóc mẹ đã bạc, vì viết như vậy chỉ là một thông tin. Cách nói "pha màu tro bếp" khiến hai điều nhập vào làm một: tóc mẹ bạc đi vì năm tháng, và cũng bạc đi vì cả một đời gắn với bếp núc. Nhờ đó, chỉ một hình ảnh mà người đọc thấy được cả tuổi tác lẫn sự tần tảo của mẹ. Hình ảnh này còn ăn nhập với "khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ" ở dòng trên, cùng dựng nên khung cảnh một gian bếp nhỏ và một cuộc sống đạm bạc.
5
So sánh cách nhà thơ viết với cách nói thông thường, nhờ đó chỉ ra được giá trị riêng của chữ; và nối được hình ảnh này với hình ảnh bên cạnh.
6
Viết "hình ảnh tóc mẹ bạc rất cảm động, thể hiện tình mẫu tử thiêng liêng" — nêu cảm xúc của người viết chứ chưa phân tích chữ nào của bài thơ.

Ví dụ

Đọc một chữ đặt lệch

1
Theo em, vì sao nhà thơ dùng chữ "gầy" để tả khói bếp?
2
Câu hỏi vào một chữ, khoảng 1 điểm. Dạng này ngày càng phổ biến vì nó buộc học sinh đọc kĩ.
3
Thử thay bằng chữ thông thường rồi so sánh xem mất gì.
4
Chữ "gầy" vốn dùng cho người hoặc vật có hình khối, không dùng cho khói. Chính sự bất thường ấy làm câu thơ đáng chú ý.
Nếu thay bằng "khói bếp lên mỏng như một sợi chỉ" thì câu thơ chỉ còn tả độ mỏng của khói.
Dùng "gầy", nhà thơ gán cho làn khói dáng vẻ của một cơ thể thiếu thốn, nhờ đó gian bếp và cuộc sống của người mẹ hiện lên đạm bạc, khó nhọc.
Chữ "gầy" vì thế vừa tả được hình dáng làn khói, vừa nói được hoàn cảnh sống mà bài thơ không cần kể ra.
Chữ "gầy" vốn dùng cho người hoặc vật có hình khối, không dùng cho khói. Chính sự bất thường ấy làm câu thơ đáng chú ý. Nếu thay bằng "khói bếp lên mỏng như một sợi chỉ" thì câu thơ chỉ còn tả độ mỏng của khói. Dùng "gầy", nhà thơ gán cho làn khói dáng vẻ của một cơ thể thiếu thốn, nhờ đó gian bếp và cuộc sống của người mẹ hiện lên đạm bạc, khó nhọc. Chữ "gầy" vì thế vừa tả được hình dáng làn khói, vừa nói được hoàn cảnh sống mà bài thơ không cần kể ra.
5
Dùng phép thử thay chữ để chứng minh, nên lí giải có căn cứ chứ không cảm tính.
6
Trả lời "chữ gầy làm câu thơ sinh động và giàu hình ảnh hơn" — không sai nhưng gắn được vào bất cứ chữ nào.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng nhầm hình ảnh với biện pháp tu từ; đừng chỉ gọi tên hình ảnh rồi khen hay; và đừng thay phần phân tích bằng cảm xúc của chính em.

Chốt bài: Em đã chỉ ra được hình ảnh tiêu biểu trong bài thơ và nêu được điều hình ảnh ấy gợi ra. Bài sau nghe bài thơ thay vì nhìn nó: vần và nhịp.