Đây là bản xem thử. Bản đầy đủ trên app có thêm bài tập, AI chấm điểm tức thì và biểu đồ theo dõi tiến độ học.
Bài học
Tìm chỗ mâu thuẫn dồn lại và nhân vật buộc phải bộc lộ
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em tóm tắt được chuỗi sự việc của một đoạn trích và chỉ ra được tình huống truyện cùng ý nghĩa của nó.
Kiến thức cần có
Cần cách phân tích nhân vật ở bài trước và khái niệm sự việc, diễn biến đã học ở lớp dưới.
Câu hỏi mở đầu
Vì sao nhà văn lại chọn kể đúng cái ngày bà Năm quyết định vẫn quẩy gánh ra chợ, chứ không phải một ngày bình thường nào khác?
Ý tưởng cốt lõi
**Cốt truyện** là chuỗi sự việc nối tiếp nhau. Nó trả lời câu hỏi "chuyện gì xảy ra". Tóm tắt cốt truyện là việc dễ, và đề thường chỉ cho ít điểm.
**Tình huống truyện** thì khác. Đó là **hoàn cảnh đặc biệt** mà nhà văn dựng lên để đặt nhân vật vào, buộc nhân vật phải hành động, phải chọn, và qua đó phải bộc lộ bản chất. Nếu cốt truyện là chuyện gì xảy ra, thì tình huống là **vì sao nhà văn chọn kể đúng lúc này**.
Nhận ra tình huống có một mẹo khá chắc: tìm chỗ **hai điều trái ngược cùng tồn tại**. Một người mẹ nhận được tiền con gửi kèm lời dặn đừng đi làm nữa — nhưng vẫn đi làm. Một người thợ đang bận — nhưng vẫn bỏ việc giúp người khác. Chỗ nghịch lí ấy chính là tình huống.
Hai bước đầu là tóm tắt, hai bước sau mới là phần ăn điểm.
Đào sâu mô hình
Đọc đoạn trích sau, viết riêng cho bài học này:
> Chiếc phong bì nằm trên bàn ba ngày. Bà Năm biết trong đó là gì — con gái bà gửi tiền về, tháng nào cũng vậy. Nhưng lần này bì thư dày hơn mọi khi, và ngoài bì có thêm một dòng chữ nhỏ: "Mẹ đừng đi làm nữa." Sáng thứ tư, bà Năm dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay bà vẫn làm. Chiếc phong bì bà cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ.
**Cốt truyện** rất gọn: con gái gửi tiền kèm lời dặn → bà Năm để phong bì ba ngày → bà vẫn đi chợ như thường → bà cất phong bì xuống đáy rương.
**Tình huống** nằm ở chỗ nghịch lí: bà Năm hoàn toàn có thể nghỉ, tiền đã có sẵn trên bàn, lại còn có lời con dặn. Vậy mà bà vẫn dậy từ bốn giờ. Nhà văn dựng ra đúng cái thế tiến thoái ấy — giữa **tình thương của con** và **lòng tự trọng của mẹ** — rồi để bà Năm tự chọn.
Và bà chọn bằng hành động, không bằng lời nào cả.
Chi tiết "cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ" mới là chỗ tinh. Bà không trả lại, không từ chối, không giận. Bà **cất đi** — nghĩa là bà nhận tấm lòng của con, nhưng không dùng nó để thay đổi cách sống của mình. Nếu bà xé phong bì hay gửi trả, nhân vật sẽ thành một người cứng nhắc. Chỉ một chữ "cất" thôi mà giữ được cả hai: bà thương con, và bà vẫn là bà.
Đó là điều tình huống truyện làm được mà lời kể không làm được: nó **ép nhân vật phải chọn**, và lựa chọn thì không nói dối.
Đề cho ít điểm ở cột trái và nhiều điểm ở cột phải.
Không phải đoạn trích nào cũng có tình huống rõ. Có những đoạn chỉ tả cảnh, tả tâm trạng, không có sự kiện nào buộc nhân vật phải chọn. Gặp dạng ấy, nếu đề vẫn hỏi về tình huống thì em hãy trả lời trung thực: đoạn trích tập trung khắc hoạ tâm trạng hơn là dựng tình huống, và chỉ ra điều gì tạo nên mạch cảm xúc thay thế. Cố nặn ra một tình huống không có sẽ lộ ngay.
Công thức nêu – dẫn – giải thích
Câu trả lời đọc hiểu có công thức, và người chấm chấm theo công thức đó. **Nêu** điều em nhận ra, **dẫn** bằng chứng lấy từ chính văn bản, **giải thích** vì sao bằng chứng ấy dẫn tới nhận xét ấy. Ba phần, thường ba đến năm câu. Thiếu phần dẫn chứng là mất điểm chắc chắn, dù nhận xét đúng; chép lại một câu trong bài mà không giải thích cũng vậy.
Ví dụ
Chỉ ra tình huống truyện và nêu ý nghĩa
1
Cho đoạn trích về bà Năm và chiếc phong bì. Câu hỏi: Xác định tình huống truyện trong đoạn trích và cho biết tình huống ấy có ý nghĩa gì trong việc thể hiện nhân vật.
2
Câu phân tích 1,5 điểm. Rất nhiều bài làm nhầm sang tóm tắt cốt truyện và chỉ được điểm tối thiểu.
3
Hỏi: nhân vật đang bị đặt vào thế phải chọn giữa hai điều gì? Rồi hỏi tiếp: chọn xong thì ta biết thêm gì về con người ấy?
4
Tình huống truyện được xây dựng quanh chiếc phong bì con gái gửi về, trong đó có tiền và một dòng chữ "Mẹ đừng đi làm nữa".
Đây là một tình huống đặc biệt bởi nó đặt bà Năm vào thế phải lựa chọn: bà hoàn toàn có thể nghỉ ngơi vì tiền đã có sẵn và đó lại là mong muốn của con, nhưng nghỉ đồng nghĩa với việc từ bỏ nếp sống tự lập suốt "hai mươi năm nay". (1)
Bà Năm không nói một lời nào, mà trả lời bằng hành động: "Sáng thứ tư, bà Năm dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ".
Đáng chú ý là bà không trả lại hay từ chối phong bì mà "cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ". Chi tiết này cho thấy bà trân trọng tấm lòng của con nhưng không muốn dựa vào đó để thay đổi cách sống của mình. (2)
Từ (1) và (2), tình huống truyện có ý nghĩa làm nổi bật lòng tự trọng và sự cần cù của bà Năm, đồng thời thể hiện tình cảm mẹ con sâu sắc mà kín đáo, không cần bộc lộ thành lời.
5
Gọi đúng tên tình huống là một thế lựa chọn chứ không kể lại sự việc; và phần ý nghĩa bám vào hai chi tiết cụ thể, trong đó có chi tiết "cất vào đáy rương" rất ít bài để ý.
6
Trả lời "tình huống là con gái gửi tiền về cho mẹ" rồi dừng — đó mới là sự việc, chưa chỉ ra được vì sao hoàn cảnh ấy đặc biệt.
Ví dụ
Tóm tắt cốt truyện đúng cách
1
Tóm tắt chuỗi sự việc chính trong đoạn trích về bà Năm bằng 3 đến 4 câu.
2
Câu nhận biết, thường 0,5 đến 1 điểm. Yêu cầu là đúng và gọn; viết dài không được thêm điểm.
3
Gạch ra các sự việc theo thứ tự, bỏ hết chi tiết miêu tả và bỏ mọi lời bình của bản thân.
4
Con gái bà Năm gửi tiền về kèm dòng nhắn "Mẹ đừng đi làm nữa", với bì thư dày hơn mọi khi.
Chiếc phong bì được để trên bàn suốt ba ngày mà bà Năm chưa động đến.
Sáng thứ tư, bà Năm vẫn dậy từ bốn giờ và quẩy gánh ra chợ như thường lệ.
Cuối cùng, bà cất chiếc phong bì vào đáy rương, dưới lớp áo cũ.
5
Đủ bốn sự việc, đúng thứ tự, không thêm nhận xét cá nhân, và giữ lại đúng những chi tiết cần thiết để câu chuyện có nghĩa.
6
Chen nhận xét vào bản tóm tắt, kiểu "qua đó ta thấy bà Năm là người rất tự trọng" — câu này thuộc phần phân tích, đưa vào tóm tắt là thừa và có thể bị trừ vì sai yêu cầu.
Luyện tập có hướng dẫn
Tự luyện và kiểm tra nhanh
Lỗi thường gặp
Đừng trả lời tình huống bằng cách kể lại sự việc; đừng chen nhận xét vào phần tóm tắt; và đừng cố nặn ra tình huống khi đoạn trích thực chất chỉ tả tâm trạng.
Chốt bài: Em đã tóm tắt được chuỗi sự việc của một đoạn trích và chỉ ra được tình huống truyện cùng ý nghĩa của nó. Bài sau soi vào thứ nhỏ nhất nhưng hay được hỏi nhất: một chi tiết, và vì sao nhà văn đặt nó ở đó.
Cốt truyện là chuỗi sự việc nối tiếp nhau. Nó trả lời câu hỏi "chuyện gì xảy ra". Tóm tắt cốt truyện là việc dễ, và đề thường chỉ cho ít điểm.
Tình huống truyện thì khác. Đó là hoàn cảnh đặc biệt mà nhà văn dựng lên để đặt nhân vật vào, buộc nhân vật phải hành động, phải chọn, và qua đó phải bộc lộ bản chất. Nếu cốt truyện là chuyện gì xảy ra, thì tình huống là vì sao nhà văn chọn kể đúng lúc này.
Nhận ra tình huống có một mẹo khá chắc: tìm chỗ hai điều trái ngược cùng tồn tại. Một người mẹ nhận được tiền con gửi kèm lời dặn đừng đi làm nữa — nhưng vẫn đi làm. Một người thợ đang bận — nhưng vẫn bỏ việc giúp người khác. Chỗ nghịch lí ấy chính là tình huống.
Đọc đoạn trích sau, viết riêng cho bài học này:
Chiếc phong bì nằm trên bàn ba ngày. Bà Năm biết trong đó là gì — con gái bà gửi tiền về, tháng nào cũng vậy. Nhưng lần này bì thư dày hơn mọi khi, và ngoài bì có thêm một dòng chữ nhỏ: "Mẹ đừng đi làm nữa." Sáng thứ tư, bà Năm dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay bà vẫn làm. Chiếc phong bì bà cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ.
Cốt truyện rất gọn: con gái gửi tiền kèm lời dặn → bà Năm để phong bì ba ngày → bà vẫn đi chợ như thường → bà cất phong bì xuống đáy rương.
Tình huống nằm ở chỗ nghịch lí: bà Năm hoàn toàn có thể nghỉ, tiền đã có sẵn trên bàn, lại còn có lời con dặn. Vậy mà bà vẫn dậy từ bốn giờ. Nhà văn dựng ra đúng cái thế tiến thoái ấy — giữa tình thương của con và lòng tự trọng của mẹ — rồi để bà Năm tự chọn.
Và bà chọn bằng hành động, không bằng lời nào cả.
Chi tiết "cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ" mới là chỗ tinh. Bà không trả lại, không từ chối, không giận. Bà cất đi — nghĩa là bà nhận tấm lòng của con, nhưng không dùng nó để thay đổi cách sống của mình. Nếu bà xé phong bì hay gửi trả, nhân vật sẽ thành một người cứng nhắc. Chỉ một chữ "cất" thôi mà giữ được cả hai: bà thương con, và bà vẫn là bà.
Đó là điều tình huống truyện làm được mà lời kể không làm được: nó ép nhân vật phải chọn, và lựa chọn thì không nói dối.
Không phải đoạn trích nào cũng có tình huống rõ. Có những đoạn chỉ tả cảnh, tả tâm trạng, không có sự kiện nào buộc nhân vật phải chọn. Gặp dạng ấy, nếu đề vẫn hỏi về tình huống thì em hãy trả lời trung thực: đoạn trích tập trung khắc hoạ tâm trạng hơn là dựng tình huống, và chỉ ra điều gì tạo nên mạch cảm xúc thay thế. Cố nặn ra một tình huống không có sẽ lộ ngay.
Câu trả lời đọc hiểu có công thức, và người chấm chấm theo công thức đó. Nêu điều em nhận ra, dẫn bằng chứng lấy từ chính văn bản, giải thích vì sao bằng chứng ấy dẫn tới nhận xét ấy. Ba phần, thường ba đến năm câu. Thiếu phần dẫn chứng là mất điểm chắc chắn, dù nhận xét đúng; chép lại một câu trong bài mà không giải thích cũng vậy.
Tình huống truyện được xây dựng quanh chiếc phong bì con gái gửi về, trong đó có tiền và một dòng chữ "Mẹ đừng đi làm nữa".
Đây là một tình huống đặc biệt bởi nó đặt bà Năm vào thế phải lựa chọn: bà hoàn toàn có thể nghỉ ngơi vì tiền đã có sẵn và đó lại là mong muốn của con, nhưng nghỉ đồng nghĩa với việc từ bỏ nếp sống tự lập suốt "hai mươi năm nay". (1)
Bà Năm không nói một lời nào, mà trả lời bằng hành động: "Sáng thứ tư, bà Năm dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ".
Đáng chú ý là bà không trả lại hay từ chối phong bì mà "cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ". Chi tiết này cho thấy bà trân trọng tấm lòng của con nhưng không muốn dựa vào đó để thay đổi cách sống của mình. (2)
Từ (1) và (2), tình huống truyện có ý nghĩa làm nổi bật lòng tự trọng và sự cần cù của bà Năm, đồng thời thể hiện tình cảm mẹ con sâu sắc mà kín đáo, không cần bộc lộ thành lời.