Bài học

Động vật có xương sống: năm lớp và cách phân biệt

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em xếp đúng một con vật có xương sống vào một trong năm lớp — cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú — dựa trên lớp phủ cơ thể, cơ quan hô hấp và hình thức sinh sản, đồng thời phân biệt được lưỡng cư với bò sát bằng đặc điểm da và vòng đời.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã biết động vật không xương sống — nhóm chiếm hơn 95% số loài động vật — chia thành bốn ngành theo hình dạng cơ thể và phần phụ (same-grade bridge). Phần còn lại, chưa đến 5% số loài động vật, đều có chung một đặc điểm: một cột sống chạy dọc lưng, bảo vệ tủy sống bên trong. Đó là động vật có xương sống, và bài này chia tiếp nhóm nhỏ nhưng quen thuộc này thành năm lớp.

Khởi động

Con ếch và con thằn lằn đều có bốn chân, thân hình khá giống nhau, và cùng hay xuất hiện gần ao hồ. Nếu bắt một con ếch lên tay, da nó cảm giác thế nào so với khi chạm vào một con thằn lằn? Sự khác biệt nhỏ đó lại chỉ ra hai lớp động vật hoàn toàn khác nhau.

Kiến thức trọng tâm

Động vật có xương sống chia thành năm lớp quen thuộc: cá, lưỡng cư, bò sát, chim và thú. Ba đặc điểm giúp phân biệt chúng: lớp phủ bên ngoài cơ thể (vảy, da trần, vảy sừng, lông vũ hay lông mao), cơ quan hô hấp chính (mang hay phổi), và hình thức sinh sản (đẻ trứng trong nước, đẻ trứng trên cạn, hay đẻ con).

Bảng dưới đây tóm tắt cả năm lớp theo ba đặc điểm đó, cùng một đại diện quen thuộc của mỗi lớp:

Lớp	Đại diện	Lớp phủ cơ thể	Cơ quan hô hấp	Hình thức sinh sản
Cá	cá chép	vảy xương, da tiết chất nhầy	mang	đẻ trứng trong nước
Lưỡng cư	ếch đồng	da trần, ẩm ướt	da và phổi	đẻ trứng trong nước, con non qua giai đoạn nòng nọc
Bò sát	thằn lằn bóng	da khô, phủ vảy sừng	phổi	đẻ trứng có vỏ dai trên cạn
Chim	chim bồ câu	lông vũ	phổi	đẻ trứng có vỏ cứng, ấp trứng
Thú	thỏ	lông mao	phổi	đẻ con, nuôi con bằng sữa mẹ

Năm dòng trong bảng này là năm câu trả lời cho cùng một bộ ba câu hỏi: con vật này khoác gì lên người, thở bằng gì, và sinh ra thế hệ sau bằng cách nào.

Bảng dưới đây tóm tắt cả năm lớp theo ba đặc điểm đó, cùng một đại diện quen thuộc của mỗi lớp: | Lớp | Đại diện | Lớp phủ cơ thể | Cơ quan hô hấp | Hình thức sinh sản | |---|---|---|---|---| | Cá | cá chép | vảy xương, da tiết chất nhầy | mang | đẻ trứng trong nước | | Lưỡng cư | ếch đồng | da trần, ẩm ướt | da và phổi | đẻ trứng trong nước, con non qua giai đoạn nòng nọc | | Bò sát | thằn lằn bóng | da khô, phủ vảy sừng | phổi | đẻ trứng có vỏ dai trên cạn | | Chim | chim bồ câu | lông vũ | phổi | đẻ trứng có vỏ cứng, ấp trứng | | Thú | thỏ | lông mao | phổi | đẻ con, nuôi con bằng sữa mẹ | Năm dòng trong bảng này là năm câu trả lời cho cùng một bộ ba câu hỏi: con vật này khoác gì lên người, thở bằng gì, và sinh ra thế hệ sau bằng cách nào.

Lớp Chim được xét riêng ở bảng so sánh và các ví dụ trong bài, vì đặc điểm lông vũ của chim thường ít gây nhầm lẫn hơn bốn lớp này.

Trong năm lớp trên, lưỡng cư và bò sát dễ gây nhầm lẫn nhất, vì cả hai đều là động vật bốn chân, biến nhiệt (thân nhiệt thay đổi theo môi trường xung quanh), và nhiều loài trông khá giống nhau khi nhìn thoáng qua. Hai dấu hiệu phân biệt chắc chắn nhất nằm ở da và vòng đời. Da lưỡng cư trần, mỏng và luôn ẩm ướt — chính lớp da đó tham gia hô hấp cùng phổi, nên phải giữ ẩm liên tục, và đó là lý do ếch, cóc luôn quanh quẩn gần nước hoặc nơi ẩm. Da bò sát khô, phủ vảy sừng chống thấm nước, cho phép chúng sống được cả ở nơi khô cằn xa nước. Về vòng đời, lưỡng cư đẻ trứng trong nước, trứng nở ra ấu trùng hô hấp bằng mang — như nòng nọc của ếch — rồi mới biến đổi dần thành con trưởng thành hô hấp bằng phổi; bò sát đẻ trứng có vỏ dai ngay trên cạn, con non nở ra đã có hình dạng giống hệt bố mẹ, không qua giai đoạn ấu trùng nào.

Đây là hai dấu hiệu chắc chắn nhất khi hai lớp này trông giống nhau về hình dạng và số chân.

Ví dụ

Xếp năm con vật vào đúng lớp có xương sống

1
Cho năm con vật: cá rô phi, ếch đồng, rắn hổ mang, chim sẻ, con dê. Hãy xếp mỗi con vào đúng lớp động vật có xương sống, dựa vào lớp phủ cơ thể và hình thức sinh sản.
2
Cá rô phi có vảy xương, hô hấp bằng mang, đẻ trứng trong nước suốt đời — thuộc lớp Cá. Ếch đồng có da trần ẩm, đẻ trứng trong nước nhưng con non (nòng nọc) thở bằng mang rồi mới biến đổi thành con trưởng thành thở bằng phổi — thuộc lớp Lưỡng cư.
3
Rắn hổ mang có da khô phủ vảy sừng, đẻ trứng có vỏ dai trên cạn, con non nở ra đã giống bố mẹ — thuộc lớp Bò sát. Chim sẻ có lông vũ bao phủ cơ thể, đẻ trứng có vỏ cứng và ấp trứng — thuộc lớp Chim.
4
Con dê có lông mao bao phủ cơ thể, không đẻ trứng mà đẻ con trực tiếp và nuôi con bằng sữa mẹ — đúng ba đặc điểm của lớp Thú.
5
Vậy: cá rô phi thuộc lớp Cá, ếch đồng thuộc lớp Lưỡng cư, rắn hổ mang thuộc lớp Bò sát, chim sẻ thuộc lớp Chim, con dê thuộc lớp Thú.

Ví dụ

Phân biệt hai con vật bắt được ở bờ ao (dạng đề thi)

1
Một bạn học sinh bắt được hai con vật nhỏ ở bờ ao. Con thứ nhất da trơn ẩm, không có vảy, khi cầm lên tay để lại cảm giác nhớt. Con thứ hai da khô ráp, phủ đầy vảy nhỏ xếp lớp. Cả hai đều có bốn chân và đuôi dài. Hãy xác định lớp của mỗi con và dự đoán nơi chúng đẻ trứng.
2
Da trơn, ẩm, không vảy là dấu hiệu của lớp Lưỡng cư — lớp da này tham gia hô hấp cùng phổi nên luôn cần độ ẩm, đúng như cảm giác nhớt khi cầm lên tay.
3
Da khô, phủ vảy sừng xếp lớp là dấu hiệu của lớp Bò sát — lớp vảy này chống thoát nước nên da không cần giữ ẩm.
4
Vì con thứ nhất phụ thuộc vào hô hấp qua da ẩm, trứng của nó phải được đẻ trong nước để tránh khô — khớp với lớp Lưỡng cư; con thứ hai có lớp vảy chống thoát nước nên có thể đẻ trứng trên cạn mà trứng vẫn không bị khô — khớp với lớp Bò sát.
5
Vậy: con thứ nhất thuộc lớp Lưỡng cư, đẻ trứng trong nước; con thứ hai thuộc lớp Bò sát, đẻ trứng có vỏ dai trên cạn — chỉ cần chạm vào da là đủ để phân biệt hai lớp này.

Sai lầm thường gặp

Sai lầm phổ biến là thấy con vật biết bay liền xếp ngay vào lớp chim — con dơi biết bay nhưng có lông mao, đẻ con và nuôi con bằng sữa mẹ, nên vẫn thuộc lớp thú chứ không phải chim. Một sai lầm khác là nghĩ 'sống gần nước' là dấu hiệu của lưỡng cư — nhiều loài bò sát như rắn nước, rùa nước cũng sống gần hoặc dưới nước; dấu hiệu đáng tin cậy luôn là da và vòng đời, không phải nơi sinh sống.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Năm lớp có xương sống phân biệt bằng lớp phủ, cơ quan hô hấp và hình thức sinh sản: cá (vảy, mang, đẻ trứng trong nước), lưỡng cư (da trần ẩm, da và phổi, đẻ trứng trong nước qua giai đoạn nòng nọc), bò sát (da khô có vảy sừng, phổi, đẻ trứng có vỏ trên cạn), chim (lông vũ, phổi, đẻ trứng có vỏ cứng), thú (lông mao, phổi, đẻ con nuôi bằng sữa).

Đã biết cách xếp một con vật vào đúng nhóm, bài tiếp theo mở rộng góc nhìn: không chỉ một loài, mà cả một hệ sinh thái, cũng có thể đa dạng hoặc nghèo nàn — và vì sao điều đó lại quan trọng.