Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Đa dạng sinh học là gì và vì sao quan trọng
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em giải thích được ba cấp độ của đa dạng sinh học — loài, môi trường sống, di truyền — nêu được vai trò của đa dạng sinh học đối với đời sống con người và hệ sinh thái, và giải thích vì sao một vùng trồng độc canh một loại cây dễ bị sâu bệnh tấn công hơn một khu rừng tự nhiên.
Kiến thức nền cần nhớ
Ở khóa Phân loại thế giới sống, em đã biết sinh vật được chia thành năm giới, và hai bài vừa qua đã chia riêng giới Động vật thành các nhóm nhỏ hơn theo đặc điểm cơ thể (same-grade bridge). Bài này lùi lại một bước, nhìn vào bức tranh tổng thể: khi có rất nhiều loài, nhiều môi trường sống và nhiều biến thể di truyền cùng tồn tại, điều gì đang thực sự diễn ra, và vì sao điều đó lại quan trọng?
Khởi động
Một cánh đồng chỉ trồng một loại lúa duy nhất, và một khu rừng tự nhiên có hàng trăm loài cây khác nhau mọc xen nhau — nếu một loại sâu bệnh mới xuất hiện, em nghĩ nơi nào dễ bị tàn phá toàn bộ hơn? Vì sao?
Kiến thức trọng tâm
Đa dạng sinh học không chỉ có nghĩa là 'có nhiều loài'. Khái niệm này thực ra gồm ba cấp độ lồng vào nhau. Đa dạng loài là số lượng và sự phong phú của các loài sinh vật khác nhau trong một khu vực — một khu rừng nhiệt đới có thể có hàng trăm loài cây, hàng nghìn loài côn trùng cùng sinh sống. Đa dạng môi trường sống là sự phong phú của các kiểu hệ sinh thái khác nhau — rừng ngập mặn, rạn san hô, đồng cỏ, đầm lầy, mỗi nơi nuôi dưỡng một tập hợp loài riêng, không lặp lại ở nơi khác. Đa dạng di truyền là sự khác biệt trong vật chất di truyền giữa các cá thể cùng một loài — vì sao trong cùng một loài chó lại có hàng chục giống khác nhau, hay vì sao Việt Nam có tới hàng chục giống lúa bản địa khác nhau, dù tất cả đều cùng một loài.
Ba cấp độ này lồng vào nhau: một môi trường sống đa dạng thường nuôi được nhiều loài, và mỗi loài lại mang trong mình sự đa dạng di truyền riêng.
Đa dạng sinh học nuôi sống và bảo vệ con người theo nhiều cách. Nó cung cấp trực tiếp lương thực, gỗ, và nguyên liệu làm thuốc — phần lớn thuốc chữa bệnh hiện nay có nguồn gốc hoặc lấy cảm hứng từ hợp chất tìm thấy trong sinh vật hoang dã. Nó còn giữ cho hệ sinh thái vận hành ổn định: nhiều loài khác nhau nghĩa là nhiều mối quan hệ ăn — bị ăn, thụ phấn, phân giải chất thải đan xen nhau, nên khi một loài suy giảm, các loài khác trong mạng lưới vẫn duy trì được hệ sinh thái, thay vì toàn bộ hệ thống sụp đổ theo. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có mức đa dạng sinh học cao trên thế giới, với hàng chục nghìn loài thực vật và động vật đã được ghi nhận, trải dài từ rừng nhiệt đới, đất ngập nước đến các rạn san hô ven biển.
Đây chính là lý do một cánh đồng độc canh — chỉ trồng một loại cây duy nhất trên diện rộng — lại mong manh hơn một hệ sinh thái tự nhiên nhiều loài. Khi tất cả cây trồng đều cùng một loài, một loại sâu bệnh chỉ cần thích nghi để ăn được đúng loài đó là có thể lan ra khắp cánh đồng, không gặp bất kỳ rào cản nào — không có loài cây khác để làm chậm đà lây lan, cũng không có đủ thiên địch tự nhiên (loài ăn sâu bệnh đó) vì hệ sinh thái quá đơn điệu để nuôi dưỡng chúng. Ngược lại, trong một khu rừng tự nhiên, sâu bệnh chỉ tấn công được số cây cùng loài với nó, xen giữa rất nhiều loài cây khác không bị ảnh hưởng, nên thiệt hại chỉ giới hạn trong một phần nhỏ của khu rừng.
Ví dụ
Xác định cấp độ đa dạng sinh học trong một tình huống
1
Ở đồng bằng sông Cửu Long, nông dân trồng hàng chục giống lúa khác nhau — có giống chịu mặn, có giống chịu hạn, có giống năng suất cao, nhưng tất cả đều là một loài lúa (Oryza sativa). Đây là biểu hiện của cấp độ đa dạng sinh học nào?
2
Đề bài nói rõ mọi giống lúa đều thuộc cùng một loài — nghĩa là số lượng loài không hề tăng lên, chỉ có sự khác biệt giữa các cá thể trong cùng loài đó.
3
Đa dạng loài đòi hỏi nhiều loài khác nhau — không đúng ở đây. Đa dạng môi trường sống nói về nhiều kiểu hệ sinh thái — cũng không phải điều đề bài mô tả. Sự khác biệt giữa các giống lúa cùng loài (chịu mặn, chịu hạn, năng suất cao) chính là khác biệt về vật chất di truyền.
4
Vậy: nhiều giống lúa của cùng một loài lúa là biểu hiện của đa dạng di truyền, không phải đa dạng loài.
Ví dụ
So sánh thiệt hại sâu bệnh giữa hai trang trại (dạng đề thi)
1
Một trang trại chuyển toàn bộ đất từ trồng xen nhiều loại rau sang chỉ trồng một loại bắp cải duy nhất để dễ chăm sóc. Sau hai vụ, trang trại bị một loại sâu tấn công gần như toàn bộ diện tích, trong khi ruộng rau trồng xen của trang trại bên cạnh chỉ bị hại một phần nhỏ. Hãy giải thích sự khác biệt này bằng khái niệm đa dạng sinh học.
2
Khi chỉ trồng một loại bắp cải, trang trại đã tự làm mất đa dạng loài trên chính mảnh đất của mình; một khi loại sâu đó thích nghi được với bắp cải, không còn loài cây nào khác để cản đường lây lan.
3
Ruộng rau bên cạnh vẫn giữ được đa dạng loài; sâu chỉ ăn được đúng loại rau nó thích nghi, còn lại xen giữa các loại rau khác không bị ảnh hưởng, nên thiệt hại chỉ giới hạn trong một phần diện tích.
4
Kết quả quan sát được (bắp cải hại gần hết, ruộng xen hại một phần nhỏ) khớp đúng với nguyên tắc: hệ sinh thái càng đơn điệu, sâu bệnh càng dễ lan rộng không gặp cản trở.
5
Vậy: sự khác biệt đến từ đa dạng loài của mỗi mảnh đất — trang trại độc canh mất đa dạng loài nên thiệt hại nặng, ruộng trồng xen giữ được đa dạng loài nên thiệt hại nhẹ hơn nhiều.
Sai lầm thường gặp
Một sai lầm thường gặp là nhầm 'nhiều cá thể' với 'đa dạng' — một đàn một triệu con gà vẫn chỉ là một loài, không hề đa dạng hơn một khu vườn có mười loài cây khác nhau dù số cá thể ít hơn nhiều. Một sai lầm khác là nghĩ đa dạng sinh học chỉ liên quan đến động vật hoang dã ở nơi xa xôi — thực ra đa dạng di truyền của cây trồng, vật nuôi quanh nhà cũng là một phần của đa dạng sinh học, và cũng cần được giữ gìn.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Đa dạng sinh học gồm ba cấp độ: loài, môi trường sống, di truyền. Nó cung cấp lương thực, thuốc, nguyên liệu và giữ hệ sinh thái ổn định. Một hệ sinh thái đa dạng chống chịu sâu bệnh tốt hơn hẳn một hệ độc canh, vì luôn còn loài khác và thiên địch để hạn chế thiệt hại.
Nhưng đa dạng sinh học không tự nhiên được bảo toàn mãi mãi — bài tiếp theo gọi tên những mối đe dọa đang khiến nó suy giảm.
Ở khóa Phân loại thế giới sống, em đã biết sinh vật được chia thành năm giới, và hai bài vừa qua đã chia riêng giới Động vật thành các nhóm nhỏ hơn theo đặc điểm cơ thể (same-grade bridge). Bài này lùi lại một bước, nhìn vào bức tranh tổng thể: khi có rất nhiều loài, nhiều môi trường sống và nhiều biến thể di truyền cùng tồn tại, điều gì đang thực sự diễn ra, và vì sao điều đó lại quan trọng?
Đa dạng sinh học không chỉ có nghĩa là 'có nhiều loài'. Khái niệm này thực ra gồm ba cấp độ lồng vào nhau. Đa dạng loài là số lượng và sự phong phú của các loài sinh vật khác nhau trong một khu vực — một khu rừng nhiệt đới có thể có hàng trăm loài cây, hàng nghìn loài côn trùng cùng sinh sống. Đa dạng môi trường sống là sự phong phú của các kiểu hệ sinh thái khác nhau — rừng ngập mặn, rạn san hô, đồng cỏ, đầm lầy, mỗi nơi nuôi dưỡng một tập hợp loài riêng, không lặp lại ở nơi khác. Đa dạng di truyền là sự khác biệt trong vật chất di truyền giữa các cá thể cùng một loài — vì sao trong cùng một loài chó lại có hàng chục giống khác nhau, hay vì sao Việt Nam có tới hàng chục giống lúa bản địa khác nhau, dù tất cả đều cùng một loài.
Đa dạng sinh học nuôi sống và bảo vệ con người theo nhiều cách. Nó cung cấp trực tiếp lương thực, gỗ, và nguyên liệu làm thuốc — phần lớn thuốc chữa bệnh hiện nay có nguồn gốc hoặc lấy cảm hứng từ hợp chất tìm thấy trong sinh vật hoang dã. Nó còn giữ cho hệ sinh thái vận hành ổn định: nhiều loài khác nhau nghĩa là nhiều mối quan hệ ăn — bị ăn, thụ phấn, phân giải chất thải đan xen nhau, nên khi một loài suy giảm, các loài khác trong mạng lưới vẫn duy trì được hệ sinh thái, thay vì toàn bộ hệ thống sụp đổ theo. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có mức đa dạng sinh học cao trên thế giới, với hàng chục nghìn loài thực vật và động vật đã được ghi nhận, trải dài từ rừng nhiệt đới, đất ngập nước đến các rạn san hô ven biển.
Đây chính là lý do một cánh đồng độc canh — chỉ trồng một loại cây duy nhất trên diện rộng — lại mong manh hơn một hệ sinh thái tự nhiên nhiều loài. Khi tất cả cây trồng đều cùng một loài, một loại sâu bệnh chỉ cần thích nghi để ăn được đúng loài đó là có thể lan ra khắp cánh đồng, không gặp bất kỳ rào cản nào — không có loài cây khác để làm chậm đà lây lan, cũng không có đủ thiên địch tự nhiên (loài ăn sâu bệnh đó) vì hệ sinh thái quá đơn điệu để nuôi dưỡng chúng. Ngược lại, trong một khu rừng tự nhiên, sâu bệnh chỉ tấn công được số cây cùng loài với nó, xen giữa rất nhiều loài cây khác không bị ảnh hưởng, nên thiệt hại chỉ giới hạn trong một phần nhỏ của khu rừng.
Một sai lầm thường gặp là nhầm 'nhiều cá thể' với 'đa dạng' — một đàn một triệu con gà vẫn chỉ là một loài, không hề đa dạng hơn một khu vườn có mười loài cây khác nhau dù số cá thể ít hơn nhiều. Một sai lầm khác là nghĩ đa dạng sinh học chỉ liên quan đến động vật hoang dã ở nơi xa xôi — thực ra đa dạng di truyền của cây trồng, vật nuôi quanh nhà cũng là một phần của đa dạng sinh học, và cũng cần được giữ gìn.