Bài học

Từ tế bào đến cơ thể

Mục tiêu bài học

Sau bài ôn tập này, em phân biệt được cơ thể đơn bào với cơ thể đa bào, giải thích vì sao tế bào trong cơ thể đa bào phải chuyên hoá, và sắp xếp đúng năm cấp tổ chức từ tế bào đến cơ thể cho một ví dụ cho trước.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài này ôn lại khoá "Từ tế bào đến cơ thể" (same-grade bridge), dựa trực tiếp trên kết quả phân chia tế bào vừa ôn ở bài trước — càng nhiều tế bào, cơ thể càng có thể tổ chức phức tạp hơn.

Khởi động

Một con trùng giày sống trong một giọt nước tự bơi, tự bắt mồi, tự phản ứng với môi trường và tự sinh sản — tất cả chỉ với một tế bào duy nhất. Cơ thể con người cần bao nhiêu loại tế bào khác nhau để làm được từng ấy việc?

Kiến thức trọng tâm

Cơ thể đơn bào chỉ gồm một tế bào duy nhất đảm nhiệm mọi hoạt động sống — trùng roi, trùng giày, vi khuẩn đều tự lấy thức ăn, tự di chuyển, tự phản ứng và tự sinh sản trong đúng một tế bào đó. Cơ thể đa bào gồm rất nhiều tế bào, và các tế bào này không làm giống nhau — chúng chuyên hoá, mỗi loại đảm nhận một nhiệm vụ riêng: tế bào thần kinh dẫn truyền tín hiệu, tế bào cơ co giãn để tạo chuyển động, tế bào lông hút ở rễ hấp thụ nước. Chuyên hoá giúp cả cơ thể hoạt động hiệu quả hơn hẳn một tế bào làm mọi việc, nhưng đổi lại, một tế bào đã chuyên hoá không thể tự sống tách rời khỏi cơ thể.

Sinh vật đơn bào hoàn tất mọi hoạt động sống trong một tế bào; sinh vật đa bào phân công nhiệm vụ cho nhiều loại tế bào chuyên hoá khác nhau.

Ở cơ thể đa bào, các tế bào cùng loại tập hợp thành mô; nhiều mô phối hợp với nhau tạo thành cơ quan; nhiều cơ quan phối hợp tạo thành hệ cơ quan; và các hệ cơ quan hợp lại tạo nên cơ thể hoàn chỉnh. Ở người, hệ tiêu hoá là một ví dụ đầy đủ: tế bào cơ trơn hợp thành mô cơ, mô cơ cùng mô liên kết và mô thần kinh tạo nên dạ dày (một cơ quan), dạ dày cùng thực quản, ruột và các cơ quan khác tạo thành hệ tiêu hoá, và hệ tiêu hoá cùng các hệ cơ quan khác tạo nên cơ thể người. Ở thực vật, hai hệ cơ quan chính là hệ chồi (thân, lá) và hệ rễ, cũng được xây từ đúng năm cấp tổ chức đó.

Mỗi cấp luôn gồm nhiều đơn vị của cấp ngay trước nó — một mô đơn lẻ chưa đủ tạo thành cơ quan, phải có nhiều mô phối hợp.

Ví dụ

Sắp xếp một ví dụ theo đúng năm cấp tổ chức

1
Sắp xếp các cụm từ sau vào đúng cấp tổ chức: tế bào cơ tim, mô cơ tim, tim, hệ tuần hoàn, cơ thể người.
2
Tế bào cơ tim là đơn vị nhỏ nhất trong danh sách — thuộc cấp tế bào.
3
Nhiều tế bào cơ tim cùng loại hợp thành mô cơ tim (cấp mô); mô cơ tim cùng các mô khác tạo nên tim (cấp cơ quan); tim cùng mạch máu tạo nên hệ tuần hoàn (cấp hệ cơ quan).
4
Hệ tuần hoàn cùng các hệ cơ quan khác của người hợp thành cơ thể người — cấp cao nhất.
5
Vậy thứ tự đúng là: tế bào cơ tim → mô cơ tim → tim → hệ tuần hoàn → cơ thể người, đi từ cấp nhỏ nhất đến cấp lớn nhất.

Ví dụ

Xây dựng chuỗi năm cấp tổ chức cho một cây hoa (dạng đề kiểm tra)

1
Cho một cây hoa hồng. Hãy chỉ ra một ví dụ cụ thể ở cả năm cấp tổ chức của cây, và giải thích vì sao thiếu một cấp thì chuỗi bị đứt.
2
Tế bào biểu bì lá (cấp tế bào) → mô biểu bì lá (cấp mô, gồm nhiều tế bào biểu bì giống nhau) → lá (cấp cơ quan, gồm mô biểu bì cùng mô dẫn và mô quang hợp) → hệ chồi (cấp hệ cơ quan, gồm lá cùng thân và các cơ quan trên mặt đất) → cây hoa hồng (cấp cơ thể).
3
Một tế bào biểu bì đơn lẻ không thể tự tạo thành lá — phải có nhiều tế bào giống nhau hợp thành mô trước, rồi mô mới phối hợp với các mô khác thành cơ quan.
4
Một chiếc lá đơn lẻ không tự thành cả cây — lá phải phối hợp cùng thân trong hệ chồi, và hệ chồi phối hợp cùng hệ rễ mới tạo nên cây hoa hồng hoàn chỉnh.
5
Vậy chuỗi đầy đủ là tế bào biểu bì lá → mô biểu bì lá → lá → hệ chồi → cây hoa hồng; mỗi cấp đều cần nhiều đơn vị của cấp trước hợp lại, thiếu một cấp là chuỗi mất tính liên tục.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn khi ôn tập là nghĩ một loại mô đơn lẻ đã là một cơ quan hoàn chỉnh. Thực ra một cơ quan luôn gồm NHIỀU loại mô phối hợp — ví dụ tim gồm mô cơ tim, mô liên kết và mô thần kinh cùng hoạt động, không phải chỉ riêng mô cơ. Nhìn thấy một loại mô chưa đủ để gọi đó là một cơ quan.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Cơ thể đơn bào: một tế bào làm mọi việc. Cơ thể đa bào: nhiều tế bào chuyên hoá, phối hợp qua năm cấp tổ chức — tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể. Mỗi cấp luôn gồm nhiều đơn vị của cấp ngay trước, thiếu một cấp là chuỗi bị đứt.

Chương tiếp theo ôn lại cách gọi tên và sắp xếp hàng triệu loài sinh vật khác nhau vào một hệ thống chung.