Bài học

Hệ cơ quan và cơ thể ở người — ví dụ hệ tiêu hoá

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em hoàn thiện đủ năm cấp độ tổ chức ở người qua ví dụ hệ tiêu hoá: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể, và kể tên được các cơ quan chính trong hệ tiêu hoá người.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã hoàn thiện năm cấp độ này ở một cây có hoa, với hệ rễ và hệ chồi (same-grade bridge). Bài này lặp lại đúng năm cấp độ đó, nhưng ở một cơ thể động vật — con người — qua ví dụ hệ tiêu hoá.

Khởi động

Miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già — mỗi bộ phận này là một cơ quan riêng biệt. Chúng hoạt động độc lập với nhau, hay phối hợp liên tục như một dây chuyền để biến thức ăn thành chất dinh dưỡng nuôi cơ thể?

Kiến thức trọng tâm

Bài trước về tim, em đã biết một cơ quan gồm nhiều loại mô phối hợp. Dạ dày cũng vậy: mô cơ dạ dày co bóp nghiền thức ăn, mô tuyến tiết dịch vị tiêu hoá thức ăn, mô liên kết nâng đỡ — ba loại mô này phối hợp mới tạo nên chức năng tiêu hoá của dạ dày.

Dạ dày không hoạt động một mình. Nó phối hợp với miệng (nhai, trộn nước bọt), thực quản (đẩy thức ăn xuống dạ dày), ruột non (tiêu hoá và hấp thụ phần lớn chất dinh dưỡng), ruột già (hấp thụ nước, tạo bã thải), cùng các tuyến tiêu hoá như gan và tuyến tuỵ (tiết dịch hỗ trợ tiêu hoá). Toàn bộ các cơ quan này phối hợp liên tục, theo đúng thứ tự, tạo thành hệ tiêu hoá — một hệ cơ quan hoàn chỉnh.

Cơ thể người không chỉ có hệ tiêu hoá. Hệ tuần hoàn vận chuyển máu, hệ hô hấp trao đổi khí, hệ thần kinh điều khiển hoạt động — mỗi hệ cơ quan đảm nhiệm một nhóm chức năng riêng, nhưng tất cả cùng phối hợp để duy trì sự sống của một cơ thể thống nhất. Cơ thể người, giống như cơ thể cây có hoa ở bài trước, cũng hoàn thiện đủ năm cấp độ: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể — chỉ khác ở tên gọi cụ thể của từng cấp.

Gan và tuyến tuỵ là hai cơ quan dễ gây nhầm lẫn: chúng không nằm trên đường đi trực tiếp của thức ăn như miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, nhưng vẫn thuộc hệ tiêu hoá, vì ống dẫn của chúng đổ thẳng dịch tiêu hoá vào ruột non, phối hợp trực tiếp cho chức năng tiêu hoá chung của cả hệ. Điều này cho thấy tiêu chí xếp một cơ quan vào một hệ cơ quan không phải là vị trí cơ quan đó nằm ở đâu trong cơ thể, mà là nó có thực sự phối hợp chức năng với các cơ quan khác trong hệ hay không — đúng nguyên tắc vừa học ở bài trước khi xếp củ khoai tây vào hệ chồi dù nó mọc dưới mặt đất.

So với bài trước: hệ rễ và hệ chồi ở cây tương ứng với hệ tiêu hoá (và các hệ cơ quan khác) ở người — cùng năm cấp độ, khác cơ thể.

Tim, phổi, não là cơ quan của các hệ cơ quan khác (tuần hoàn, hô hấp, thần kinh), không thuộc hệ tiêu hoá dù cùng nằm trong một cơ thể.

Ví dụ

Xác định hệ cơ quan chứa một cơ quan cho trước

1
Ruột non là một cơ quan chuyên hấp thụ phần lớn chất dinh dưỡng từ thức ăn đã được tiêu hoá. Ruột non thuộc hệ cơ quan nào?
2
Ruột non tham gia trực tiếp vào quá trình xử lý thức ăn, cùng với miệng, dạ dày, ruột già.
3
Các cơ quan cùng phối hợp xử lý thức ăn, theo đúng định nghĩa, hợp thành hệ tiêu hoá.
4
Vậy ruột non thuộc hệ tiêu hoá.

Ví dụ

Đặt sáu cấu trúc vào đúng cấp độ tổ chức (dạng đề kiểm tra, tổng hợp cả cây và người)

1
Cho sáu cấu trúc: (1) tế bào lông hút; (2) mô cơ tim; (3) dạ dày; (4) hệ tiêu hoá; (5) hệ rễ; (6) một cây cà chua hoàn chỉnh. Hãy đặt mỗi cấu trúc vào đúng một trong năm cấp độ: tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể.
2
Cấu trúc (1) — tế bào lông hút — chỉ là một tế bào đơn lẻ, thuộc cấp tế bào. Cấu trúc (2) — mô cơ tim — là nhóm tế bào cùng loại, thuộc cấp mô. (1)
3
Cấu trúc (3) — dạ dày — gồm nhiều loại mô phối hợp (mô cơ, mô tuyến, mô liên kết), thuộc cấp cơ quan. (2)
4
Cấu trúc (4) — hệ tiêu hoá — và cấu trúc (5) — hệ rễ — đều là nhóm nhiều cơ quan phối hợp cùng một nhóm chức năng, cả hai thuộc cấp hệ cơ quan. (3)
5
Cấu trúc (6) — một cây cà chua hoàn chỉnh — là toàn bộ các hệ cơ quan phối hợp thành một thể thống nhất, thuộc cấp cơ thể cao nhất. (4)
6
Vậy: (1) tế bào, (2) mô, (3) cơ quan, (4) và (5) hệ cơ quan, (6) cơ thể — đúng cả năm cấp độ, dù (4) thuộc cơ thể người còn (5) thuộc cơ thể cây.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn rất phổ biến là gọi dạ dày là 'hệ tiêu hoá'. Thực ra dạ dày chỉ là MỘT cơ quan trong hệ tiêu hoá — hệ tiêu hoá là cả một nhóm cơ quan (miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già...) phối hợp với nhau. Nói 'dạ dày là hệ tiêu hoá' cũng giống như nói 'một cầu thủ là cả đội bóng' — nhầm giữa một thành phần với toàn bộ hệ thống chứa nó.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Ở người, chuỗi năm cấp độ hoàn thiện qua ví dụ hệ tiêu hoá: tế bào cơ dạ dày → mô cơ dạ dày → dạ dày (cơ quan) → hệ tiêu hoá (hệ cơ quan, gồm miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già) → cơ thể người (nhiều hệ cơ quan phối hợp).

Bài ôn tập tiếp theo tổng hợp lại cả năm khái niệm đã học trong khoá này — từ cơ thể đơn bào tới cơ thể đa bào, và cả năm cấp độ tổ chức — qua những ví dụ hoàn toàn mới.