Ôn tập — Từ tế bào đến cơ thể
Mục tiêu bài học
Sau bài ôn tập này, em áp dụng được cả hai mảng kiến thức đã học trong khoá: phân biệt cơ thể đơn bào với cơ thể đa bào, và xác định đúng cả năm cấp độ tổ chức tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể, cho những ví dụ hoàn toàn mới.
Kiến thức nền cần nhớ
Một con giun đất và một cây hoa hồng đều là cơ thể đa bào — nhưng nếu phải xếp cả cấu tạo lẫn hoạt động của chúng vào đúng năm cấp độ tổ chức đã học, em có tự tin làm được không? Hãy thử trước khi đọc tiếp.
Kiến thức trọng tâm
Dấu hiệu duy nhất để phân biệt cơ thể đơn bào với cơ thể đa bào là SỐ LƯỢNG TẾ BÀO cấu tạo nên cơ thể — một tế bào là đơn bào (trùng roi, trùng giày, vi khuẩn), nhiều tế bào là đa bào (cây, con người, hầu hết động vật quen thuộc) — không liên quan gì tới kích thước lớn hay nhỏ bên ngoài.
Ở cơ thể đa bào, các tế bào không giống hệt nhau: chúng chuyên hoá, mỗi loại một hình dạng phù hợp một chức năng riêng, rồi tập hợp thành mô (nhiều tế bào cùng loại), cơ quan (nhiều mô khác loại phối hợp), hệ cơ quan (nhiều cơ quan cùng một nhóm chức năng phối hợp), và cuối cùng là cơ thể (toàn bộ hệ cơ quan phối hợp thành một thể thống nhất).
Chuỗi năm cấp độ này áp dụng được cho MỌI cơ thể đa bào, dù là thực vật hay động vật — chỉ khác nhau ở tên gọi cụ thể từng cấp: hệ rễ, hệ chồi ở cây có hoa, hay hệ tiêu hoá, hệ tuần hoàn, hệ hô hấp ở người và động vật.
- 1
Một con giun đất có rất nhiều tế bào cơ xếp thành từng lớp dọc theo thân, phối hợp co giãn để giun di chuyển bằng cách trườn. Giun đất là cơ thể đơn bào hay đa bào? Lớp tế bào cơ đó thuộc cấp độ tổ chức nào?
- 2
Giun đất có rất nhiều tế bào — không chỉ một tế bào duy nhất — nên là cơ thể đa bào, giống cây và người, khác hẳn trùng roi hay vi khuẩn.
- 3
Lớp tế bào cơ gồm nhiều tế bào CÙNG LOẠI, cùng phối hợp một chức năng (co giãn để di chuyển) — đúng định nghĩa cấp mô, cụ thể là mô cơ.
- 4
Vậy giun đất là cơ thể đa bào; lớp tế bào cơ dọc thân giun thuộc cấp mô — mô cơ.
- 1
Cho năm cấu trúc: (1) một tế bào cơ đơn lẻ ở giun đất; (2) toàn bộ hệ tiêu hoá của giun đất; (3) một bông hoa hồng; (4) mô cơ dọc thân giun; (5) toàn bộ con giun đất hoàn chỉnh. Hãy sắp xếp năm cấu trúc này theo đúng năm cấp độ tổ chức.
- 2
Cấu trúc (1) chỉ là một tế bào đơn lẻ — cấp tế bào. Cấu trúc (4) là nhiều tế bào cơ cùng loại phối hợp — cấp mô. (1)
- 3
Cấu trúc (3), bông hoa hồng, là một cơ quan gồm nhiều mô phối hợp cho chức năng sinh sản — cấp cơ quan. (2)
- 4
Cấu trúc (2), hệ tiêu hoá của giun đất, là nhiều cơ quan tiêu hoá phối hợp — cấp hệ cơ quan, giống hệ tiêu hoá người đã học. (3)
- 5
Cấu trúc (5), toàn bộ con giun đất, là mọi hệ cơ quan phối hợp thành một thể thống nhất — cấp cơ thể, cấp cao nhất. (4)
- 6
Vậy thứ tự đúng theo cấp độ tăng dần là: (1) tế bào → (4) mô → (3) cơ quan → (2) hệ cơ quan → (5) cơ thể.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Cả khoá học gói gọn trong hai ý: cơ thể đơn bào dồn mọi việc vào một tế bào, cơ thể đa bào chia việc cho các tế bào chuyên hoá; và cơ thể đa bào luôn tổ chức theo đúng năm cấp tăng dần: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể, áp dụng được cho mọi loài, từ cây có hoa tới con người tới giun đất.
Khoá học tiếp theo chuyển từ cấu trúc bên trong cơ thể sang sự đa dạng của cả thế giới sống bên ngoài — từ năm giới sinh vật tới cách phân loại chúng bằng khoá lưỡng phân.