Bài học

Bệnh về tiêu hoá và cách phòng tránh

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nêu được nguyên nhân của bốn bệnh, rối loạn tiêu hoá thường gặp — đau dạ dày, tiêu chảy, táo bón, giun sán — và giải thích được vì sao một thói quen vệ sinh có thể phòng được nhiều hơn một bệnh cùng lúc.

Kiến thức nền cần nhớ

Suốt các bài trước, em đã theo dõi một ống tiêu hoá khoẻ mạnh hoạt động trơn tru: tiêu hoá đúng nơi, hấp thụ đúng chỗ, khẩu phần đủ và cân đối (same-grade bridge). Bài này xem điều gì xảy ra khi chính ống tiêu hoá đó gặp trục trặc, và cách phòng tránh trước khi trục trặc xảy ra.

Khởi động

Em đã bao giờ nghe người lớn dặn "ăn chín uống sôi" chưa? Một câu dặn dò tưởng như đơn giản đó lại giúp phòng tránh được bao nhiêu loại bệnh khác nhau cùng lúc, và vì sao nó lại hiệu quả đến vậy?

Kiến thức trọng tâm

Bốn rối loạn tiêu hoá thường gặp ở lứa tuổi học sinh có nguyên nhân khác hẳn nhau. Đau dạ dày thường bắt nguồn từ thói quen ăn uống và sinh hoạt: ăn không đúng giờ, bỏ bữa, ăn quá nhiều đồ cay nóng, hoặc căng thẳng kéo dài — những yếu tố này làm dạ dày hoạt động thất thường và lớp niêm mạc dễ bị tổn thương. Táo bón cũng thường xuất phát từ thói quen: ăn ít chất xơ, uống ít nước, ít vận động khiến ruột già hoạt động chậm lại và bã thải bị giữ lại lâu hơn bình thường.

Tiêu chảy và giun sán lại có nguyên nhân khác hẳn: cả hai đều bắt nguồn từ việc đưa vi sinh vật hoặc trứng kí sinh trùng có hại vào cơ thể qua đường ăn uống. Tiêu chảy xảy ra khi ăn hoặc uống phải thực phẩm, nước nhiễm vi khuẩn, virus gây hại, khiến ruột phản ứng bằng cách đẩy nhanh chất thải ra ngoài. Giun sán xâm nhập khi trứng giun theo thức ăn, nước uống bẩn, hoặc theo tay chưa rửa sạch đi vào miệng, rồi nở và kí sinh trong ruột, hút bớt chất dinh dưỡng vốn dành cho cơ thể.

Nhìn theo nguyên nhân, bốn rối loạn này chia thành hai nhóm rõ rệt: đau dạ dày và táo bón bắt nguồn từ thói quen ăn uống, sinh hoạt hằng ngày; tiêu chảy và giun sán bắt nguồn từ vi sinh vật hoặc kí sinh trùng xâm nhập qua đường ăn uống. Cách phân nhóm này cũng gợi ý luôn hướng phòng tránh: nhóm thứ nhất cần điều chỉnh thói quen, nhóm thứ hai cần giữ vệ sinh ăn uống. Biện pháp phòng tránh chung cho cả bốn rối loạn gồm: ăn chín uống sôi để diệt vi khuẩn, virus và trứng giun có thể lẫn trong thức ăn hay nước uống; rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh; ăn đủ chất xơ từ rau, trái cây và uống đủ nước; ăn đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế ăn quá cay hay quá nóng thường xuyên; và tẩy giun định kỳ, theo khuyến cáo y tế thường là sáu tháng một lần đối với trẻ em.

Nhóm nguyên nhân quyết định hướng phòng tránh: nhóm vi sinh vật cần vệ sinh ăn uống, nhóm thói quen cần điều chỉnh lối sống.

Ví dụ

Ghép bốn rối loạn tiêu hoá với nguyên nhân và cách phòng tránh chính

1
Ghép mỗi rối loạn sau với nguyên nhân chính và một cách phòng tránh phù hợp: đau dạ dày, tiêu chảy, táo bón, giun sán.
2
Đau dạ dày: nguyên nhân chính là ăn không đúng giờ, ăn cay nóng nhiều, căng thẳng kéo dài — phòng tránh bằng ăn đúng giờ, hạn chế đồ cay nóng. Táo bón: nguyên nhân chính là ít chất xơ, ít nước, ít vận động — phòng tránh bằng ăn đủ rau, trái cây, uống đủ nước.
3
Tiêu chảy: nguyên nhân chính là thực phẩm, nước uống nhiễm vi khuẩn, virus — phòng tránh bằng ăn chín uống sôi. Giun sán: nguyên nhân chính là trứng giun qua thức ăn, nước bẩn, tay chưa rửa — phòng tránh bằng ăn chín uống sôi, rửa tay, tẩy giun định kỳ.
4
Bốn cặp nguyên nhân — phòng tránh vừa nêu đều khớp với hai nhóm đã phân loại: đau dạ dày, táo bón thuộc nhóm thói quen; tiêu chảy, giun sán thuộc nhóm vi sinh vật, kí sinh trùng.
5
Vậy bốn rối loạn được phòng tránh bằng hai hướng biện pháp khác nhau, tuỳ theo nguyên nhân thuộc nhóm thói quen hay nhóm vi sinh vật, kí sinh trùng — không có một biện pháp duy nhất phù hợp cho tất cả.

Ví dụ

Vì sao một thói quen phòng được hai bệnh khác nhau (dạng đề kiểm tra)

1
Giải thích vì sao thói quen "ăn chín uống sôi" giúp phòng tránh được cả tiêu chảy lẫn giun sán, dù đây là hai rối loạn khác nhau.
2
Cả tiêu chảy do vi khuẩn, virus và giun sán do trứng giun đều xâm nhập cơ thể qua cùng một con đường: thức ăn hoặc nước uống chưa được xử lí sạch.
3
Nấu chín thức ăn và đun sôi nước dùng nhiệt độ cao tiêu diệt cả vi khuẩn, virus gây tiêu chảy lẫn trứng giun có thể lẫn trong thực phẩm hay nguồn nước, trước khi chúng kịp vào cơ thể.
4
Vì cả hai tác nhân gây bệnh đều bị tiêu diệt bởi cùng một biện pháp — nhiệt độ cao khi nấu chín, đun sôi — một hành động duy nhất chặn được cả hai con đường lây bệnh cùng lúc, không cần hai biện pháp riêng.
5
Vậy ăn chín uống sôi phòng được cả tiêu chảy lẫn giun sán, vì cả hai đều xâm nhập qua đường ăn uống và cùng bị tiêu diệt bởi nhiệt độ cao lúc nấu chín, đun sôi.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ giun sán chỉ lây khi ăn thức ăn bẩn rõ rệt — thực ra trứng giun rất nhỏ, có thể bám trên rau sống rửa chưa kỹ hoặc trên tay sau khi chơi đất mà mắt thường không nhận ra. Một nhầm lẫn khác là nghĩ táo bón chỉ do ăn ít, trong khi nguyên nhân chính thường là thiếu chất xơ và nước chứ không phải thiếu lượng thức ăn nói chung.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Đau dạ dày và táo bón bắt nguồn từ thói quen ăn uống, sinh hoạt; tiêu chảy và giun sán bắt nguồn từ vi sinh vật, kí sinh trùng qua đường ăn uống. Ăn chín uống sôi, rửa tay, đủ chất xơ và nước, ăn đúng giờ, tẩy giun định kỳ là những biện pháp phòng tránh chung.

Chương ôn tập tiếp theo ghép lại toàn bộ hành trình đã học: từ hình thức tiêu hoá, qua ống tiêu hoá người, tới hấp thụ, khẩu phần và cách giữ cho cả hệ thống đó khoẻ mạnh.