Bài học

Bệnh hô hấp và tác hại của thuốc lá

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nêu được nguyên nhân và biểu hiện chính của bốn bệnh hô hấp thường gặp, và giải thích được cơ chế khói thuốc lá gây hại cho hệ hô hấp của cả người hút lẫn người hít phải khói thuốc lá thụ động.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã biết phế nang trao đổi khí hiệu quả nhờ thành mỏng, ẩm và mao mạch bao quanh dày đặc (same-grade bridge). Bài này học điều gì xảy ra khi những cấu trúc mỏng manh đó, cùng với đường dẫn khí phía trên đã học ở Chương 1, bị tổn thương bởi bệnh tật hoặc khói thuốc lá.

Khởi động

Vì sao người hút thuốc lá lâu năm thường bị ho kéo dài, dù không hề bị cảm lạnh? Và vì sao người ngồi cạnh một người đang hút thuốc, dù bản thân không hút, vẫn có thể chịu tác hại tương tự?

Kiến thức trọng tâm

Bốn bệnh hô hấp thường gặp có nguyên nhân khác nhau. Viêm phế quản là tình trạng niêm mạc phế quản bị viêm, do vi khuẩn, virus hoặc do hít phải bụi, khói lâu ngày, gây ho có đờm và khó thở nhẹ. Hen — hay hen phế quản, hen suyễn — là tình trạng đường dẫn khí phản ứng quá mức, co thắt và viêm khi gặp dị nguyên như bụi, phấn hoa, lông thú, hoặc khi gắng sức, thay đổi thời tiết, gây từng cơn khó thở, thở khò khè, tức ngực. Lao phổi do vi khuẩn lao xâm nhập và phá huỷ mô phổi, gây ho kéo dài trên hai tuần, có thể ho ra máu, sốt về chiều, sụt cân, và lây qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người bệnh đang ho. Ung thư phổi là tình trạng tế bào ở phổi tăng sinh bất thường, mất kiểm soát, tạo thành khối u — bệnh này có liên quan chặt chẽ với việc hút thuốc lá lâu năm.

Không phải mọi bệnh hô hấp đều do vi sinh vật gây ra — hen và ung thư phổi không lây, khác hẳn viêm phế quản và lao phổi.

Khói thuốc lá chứa hàng nghìn hoá chất, trong đó ba nhóm gây hại rõ nhất cho hệ hô hấp là nicotine — chất gây nghiện, khí carbon monoxide — chiếm chỗ oxygen trên hemoglobin của hồng cầu, làm giảm khả năng vận chuyển oxygen của máu, và hắc ín — chất nhựa đặc bám lại trong đường thở và phế nang. Khói thuốc trước tiên làm liệt rồi phá huỷ dần lông rung ở khí quản và phế quản. Bình thường, chính những lông rung này quét bụi và chất nhầy ra khỏi đường thở; mất lông rung, bụi, vi khuẩn và chất nhầy ứ đọng lại, khiến người hút dễ viêm nhiễm và phải ho liên tục để tống các chất ứ đọng ra ngoài — đây là nguồn gốc của ho mãn tính ở người hút thuốc lâu năm.

Chuỗi này giải thích một trong hai hậu quả chính của khói thuốc; hậu quả còn lại — giảm sức bền khi vận động — do hắc ín làm hỏng phế nang.

Song song với việc phá huỷ lông rung, hắc ín trong khói thuốc bám dần vào thành phế nang, làm phế nang dày lên, xơ hoá, thậm chí nhiều phế nang nhỏ vỡ dính vào nhau thành khoang lớn. Hậu quả là tổng diện tích trao đổi khí giảm dần theo năm tháng hút thuốc, còn khí carbon monoxide trong khói lại tiếp tục chiếm chỗ oxygen trên hemoglobin — kết hợp cả hai, lượng oxygen mà mỗi lần thở đưa được vào máu giảm đi rõ rệt. Đó là lý do người hút thuốc lâu năm thường nhanh mệt và giảm khả năng chịu đựng khi vận động, gắng sức, dù cơ bắp của họ không hề yếu hơn người khác.

Người không hút thuốc nhưng thường xuyên ở gần người đang hút vẫn hít phải phần lớn hoá chất độc hại trong khói thuốc — gọi là hút thuốc lá thụ động — và chịu nguy cơ mắc các bệnh hô hấp tương tự người hút trực tiếp. Nguy cơ này đặc biệt cao với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai, vì hệ hô hấp của trẻ nhỏ còn non yếu và của thai nhi đang trong giai đoạn phát triển.

Ví dụ

So sánh mô phổi khoẻ mạnh và mô phổi người hút thuốc lá

1
Hai mẫu mô phổi được mô tả: mẫu (A) màu hồng, các phế nang đàn hồi tốt; mẫu (B) có nhiều mảng đen bám, một số vùng phế nang dính vào nhau thành khoang lớn. Mẫu nào thuộc về người hút thuốc lá lâu năm, và người này thường có biểu hiện gì khi vận động?
2
Mảng đen bám trên mô phổi khớp với hắc ín tích tụ; các phế nang dính vào nhau thành khoang lớn khớp với hiện tượng xơ hoá và vỡ dính phế nang do khói thuốc gây ra — cả hai đặc điểm này chỉ có ở mẫu (B).
3
Vậy mẫu (B) là mô phổi của người hút thuốc lá lâu năm; mẫu (A), còn hồng hào và đàn hồi tốt, là mô phổi khoẻ mạnh.
4
Phế nang ở mẫu (B) đã giảm diện tích trao đổi khí do dính khoang và xơ hoá, nên lượng oxygen đưa vào máu mỗi lần thở giảm đi.
5
Vậy người có mô phổi giống mẫu (B) thường nhanh mệt, hụt hơi và giảm sức bền khi vận động, vì mỗi lần thở đưa được ít oxygen vào máu hơn người có phổi khoẻ mạnh.

Ví dụ

Giải thích hai hậu quả của khói thuốc lá từ một nguyên nhân (dạng đề kiểm tra)

1
Một người hút thuốc lá mười năm có hai biểu hiện: ho kéo dài mỗi buổi sáng, và nhanh mệt khi leo cầu thang so với trước đây. Hãy giải thích cả hai biểu hiện này bằng cơ chế tác hại của khói thuốc lá.
2
Khói thuốc làm liệt rồi phá huỷ lông rung ở khí quản, phế quản; mất lông rung, bụi và chất nhầy không được quét ra ngoài, tích tụ lại và kích thích phản xạ ho liên tục — đây là cơ chế gây ho kéo dài. (1)
3
Hắc ín trong khói thuốc bám vào thành phế nang, làm phế nang dày, xơ hoá và giảm diện tích trao đổi khí; đồng thời carbon monoxide chiếm chỗ oxygen trên hemoglobin, khiến máu vận chuyển được ít oxygen hơn — cả hai làm giảm lượng oxygen tới cơ khi vận động. (2)
4
Hai hậu quả này xảy ra ở hai vị trí khác nhau trong hệ hô hấp — (1) ở đường dẫn khí, (2) ở phế nang — nên cùng một nguyên nhân là khói thuốc lá có thể gây ra đồng thời cả hai biểu hiện không liên quan trực tiếp với nhau.
5
Vậy từ (1) và (2), ho kéo dài buổi sáng đến từ tổn thương lông rung ở đường dẫn khí, còn nhanh mệt khi leo cầu thang đến từ giảm diện tích trao đổi khí ở phế nang cộng với carbon monoxide chiếm chỗ oxygen trong máu — hai hậu quả khác cơ chế nhưng cùng một nguyên nhân là khói thuốc lá.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ khói thuốc lá chỉ gây hại cho chính người hút. Thực ra người hít phải khói thuốc lá thụ động — dù không hề châm điếu thuốc nào — vẫn hấp thụ phần lớn hoá chất độc hại và chịu nguy cơ mắc bệnh hô hấp tương tự, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ. Một nhầm lẫn khác là nghĩ cả bốn bệnh hô hấp đều lây qua đường hô hấp như lao phổi — thực ra hen và ung thư phổi không phải bệnh lây nhiễm.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Bốn bệnh hô hấp thường gặp: viêm phế quản, hen, lao phổi, ung thư phổi — không phải bệnh nào cũng do vi sinh vật. Khói thuốc lá gây hại theo hai cơ chế song song: phá huỷ lông rung gây ho mãn tính, và làm hỏng phế nang gây giảm sức bền — cả người hút lẫn người hít thuốc lá thụ động đều chịu tác hại.

Bài tiếp theo học cách phòng tránh những tác hại này trong đời sống hằng ngày, và cách xử trí khi có người gặp sự cố hô hấp nghiêm trọng.