Ôn tập — Bằng chứng và học thuyết tiến hoá

Hai loài chim sống ở hai lục địa khác nhau có hình dạng mỏ rất khác nhau nhưng bộ xương cánh lại sắp xếp theo cùng một kiểu. Muốn kiểm tra xem hai loài này có họ hàng gần hay không, nên ưu tiên loại bằng chứng nào trong bốn loại đã học, và vì sao?

Hình dạng mỏ khác nhau không phải bằng chứng đáng tin cậy về họ hàng, vì mỏ dễ biến đổi nhanh theo kiểu thức ăn của từng loài — đây là đặc điểm dễ chịu ảnh hưởng của thích nghi hội tụ hoặc phân hoá theo môi trường sống riêng.

Bộ xương cánh giống nhau về kiểu sắp xếp là cơ quan tương đồng — bằng chứng giải phẫu so sánh đáng tin cậy về một tổ tiên chung, bất kể mỏ có khác nhau tới đâu.

Nếu cần một câu trả lời chắc chắn hơn nữa, bằng chứng sinh học phân tử — so sánh trực tiếp DNA — sẽ đáng tin cậy nhất, vì không bị ảnh hưởng bởi việc mỏ hay bất kỳ cơ quan bên ngoài nào biến đổi nhanh ra sao.

Vậy nên ưu tiên bằng chứng giải phẫu so sánh (cơ quan tương đồng ở cánh) làm chỉ dấu ban đầu, và xác nhận lại bằng bằng chứng sinh học phân tử nếu cần độ tin cậy cao nhất — không nên dựa vào hình dạng mỏ, vốn dễ biến đổi theo thức ăn.

Một bạn học sinh viết: 'Một loài côn trùng sống trên lá cây đã tiến hoá thành màu xanh giống hệt lá để nguỵ trang tốt hơn, vì loài đó cần tránh bị chim ăn.' Đoạn giải thích này có đúng cách viết theo cơ chế chọn lọc tự nhiên không? Nếu chưa, hãy viết lại.

Đoạn viết ngầm coi 'cần tránh bị chim ăn' là mục đích khiến loài côn trùng 'tiến hoá thành màu xanh' — đây chính là lối diễn đạt có mục đích đã học là sai, giống hệt kiểu nói về hươu cao cổ hay vi khuẩn kháng thuốc ở các bài trước.

Cách viết đúng phải bắt đầu từ biến dị có sẵn: trong quần thể côn trùng tổ tiên, đã có sẵn nhiều biến dị màu sắc khác nhau, trong đó có một số cá thể tình cờ mang màu gần giống màu lá.

Những cá thể màu gần giống lá khó bị chim phát hiện hơn, sống sót và sinh sản nhiều hơn cá thể màu khác biệt rõ; màu sắc do gene quy định nên di truyền được cho đời con; qua nhiều thế hệ, tỉ lệ cá thể mang màu gần giống lá tăng dần trong quần thể.

Vậy đoạn viết ban đầu SAI vì diễn đạt có mục đích; đoạn viết đúng phải nêu biến dị màu sắc có sẵn trước, rồi mới tới việc môi trường (chim ăn côn trùng) chọn lọc giữ lại biến dị phù hợp qua nhiều thế hệ — quần thể thay đổi, không phải từng cá thể tự đổi màu.