Bài học

Luyện dạng đúng/sai và trả lời ngắn, đề tổng hợp

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em giải thành thạo câu hỏi đúng/sai từng ý (4 ý độc lập) và câu trả lời ngắn dạng số theo đúng cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT 2025 môn Hoá học, áp dụng cho chủ đề amino acid – peptide – protein.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước đã ôn tập kiến thức và luyện dạng trắc nghiệm nhiều lựa chọn. Bài này luyện hai dạng câu hỏi còn lại của đề thi tốt nghiệp THPT 2025, dựa trên đúng những kiến thức đã hệ thống hoá.

Khởi động

Đề thi tốt nghiệp THPT 2025 không chỉ hỏi "chọn 1 trong 4" — có dạng câu mỗi ý đúng/sai được chấm điểm RIÊNG, và dạng câu em phải tự tính ra một con số, không có sẵn đáp án để đoán. Cả hai dạng đòi hỏi hiểu bản chất, không thể học vẹt.

Kiến thức trọng tâm

Cấu trúc câu đúng/sai từng ý. Đề cho MỘT tình huống hoặc hợp chất, kèm 4 ý (a, b, c, d) — mỗi ý là một phát biểu độc lập, học sinh phải xác định ý đó ĐÚNG hay SAI. Điểm được chấm theo SỐ Ý đúng, không phải cả câu đúng hay sai như trước, nên phải phân tích từng ý cẩn thận, không được suy luận cả khối.

Cấu trúc câu trả lời ngắn. Đề không cho sẵn phương án — học sinh phải tự tính toán và điền một con số (khối lượng, hiệu suất, số mol, số liên kết...). Dạng này đòi hỏi làm đúng từng bước tính toán, không thể đoán mò.

Ví dụ minh hoạ cấu trúc đúng/sai (chủ đề Gly-Ala-Val): (a) Gly-Ala-Val là một tripeptide; (b) phân tử Gly-Ala-Val có 2 liên kết peptide; (c) Gly-Ala-Val cho phản ứng màu biuret; (d) thuỷ phân hoàn toàn 1 mol Gly-Ala-Val bằng nước cần 1 mol $H_2O$ — bốn ý này minh hoạ đúng cách đề thi khai thác nhiều khía cạnh của cùng một hợp chất trong một câu.

Chiến lược làm bài. Với câu đúng/sai, hãy đọc từng ý và tự hỏi "ý này dựa trên kiến thức nào đã học?" trước khi kết luận đúng/sai — tránh suy luận theo cảm tính hoặc theo số đông (không phải cứ 3 ý đầu đúng thì ý thứ 4 cũng đúng). Với câu trả lời ngắn, hãy viết rõ từng bước tính toán ra giấy nháp theo đúng thứ tự: xác định số mol dữ kiện đã cho, xác định đúng tỉ lệ phản ứng (thường dựa vào số gốc $n$ của peptide), rồi mới tính đại lượng đề yêu cầu — nhảy cóc bước dễ dẫn đến nhầm công thức, đặc biệt là nhầm giữa công thức tính số mol $H_2O$ khi thuỷ phân bằng acid ( $n-1$ ) với khi phản ứng bằng NaOH (luôn bằng 1).

Một mẹo nhỏ nhưng hữu ích: trước khi làm bất kỳ bài toán peptide/protein nào, hãy xác định ngay số gốc $n$ của chất đang xét (đếm số tên amino acid trong tên gọi, ví dụ Gly-Ala-Val có $n=3$ ), viết $n$ ra giấy nháp, rồi mới quyết định dùng công thức nào cho từng trường hợp cụ thể trong đề — thao tác đơn giản này giúp tránh gần hết các lỗi nhầm công thức phổ biến đã liệt kê ở trên.

**Cấu trúc câu đúng/sai từng ý.** Đề cho MỘT tình huống hoặc hợp chất, kèm 4 ý (a, b, c, d) — mỗi ý là một phát biểu độc lập, học sinh phải xác định ý đó ĐÚNG hay SAI. Điểm được chấm theo SỐ Ý đúng, không phải cả câu đúng hay sai như trước, nên phải phân tích từng ý cẩn thận, không được suy luận cả khối. **Cấu trúc câu trả lời ngắn.** Đề không cho sẵn phương án — học sinh phải tự tính toán và điền một con số (khối lượng, hiệu suất, số mol, số liên kết...). Dạng này đòi hỏi làm đúng từng bước tính toán, không thể đoán mò. **Ví dụ minh hoạ cấu trúc đúng/sai** (chủ đề Gly-Ala-Val): (a) Gly-Ala-Val là một tripeptide; (b) phân tử Gly-Ala-Val có 2 liên kết peptide; (c) Gly-Ala-Val cho phản ứng màu biuret; (d) thuỷ phân hoàn toàn 1 mol Gly-Ala-Val bằng nước cần 1 mol $H_2O$ — bốn ý này minh hoạ đúng cách đề thi khai thác nhiều khía cạnh của cùng một hợp chất trong một câu. **Chiến lược làm bài.** Với câu đúng/sai, hãy đọc từng ý và tự hỏi "ý này dựa trên kiến thức nào đã học?" trước khi kết luận đúng/sai — tránh suy luận theo cảm tính hoặc theo số đông (không phải cứ 3 ý đầu đúng thì ý thứ 4 cũng đúng). Với câu trả lời ngắn, hãy viết rõ từng bước tính toán ra giấy nháp theo đúng thứ tự: xác định số mol dữ kiện đã cho, xác định đúng tỉ lệ phản ứng (thường dựa vào số gốc $n$ của peptide), rồi mới tính đại lượng đề yêu cầu — nhảy cóc bước dễ dẫn đến nhầm công thức, đặc biệt là nhầm giữa công thức tính số mol $H_2O$ khi thuỷ phân bằng acid ($n-1$) với khi phản ứng bằng NaOH (luôn bằng 1). Một mẹo nhỏ nhưng hữu ích: trước khi làm bất kỳ bài toán peptide/protein nào, hãy xác định ngay số gốc $n$ của chất đang xét (đếm số tên amino acid trong tên gọi, ví dụ Gly-Ala-Val có $n=3$), viết $n$ ra giấy nháp, rồi mới quyết định dùng công thức nào cho từng trường hợp cụ thể trong đề — thao tác đơn giản này giúp tránh gần hết các lỗi nhầm công thức phổ biến đã liệt kê ở trên.

Ví dụ

Giải mẫu một câu đúng/sai từng ý

1
Cho các phát biểu về Gly-Ala-Val: (a) Đây là một tripeptide. (b) Phân tử có 2 liên kết peptide. (c) Có phản ứng màu biuret với $Cu(OH)_2$ /NaOH. (d) Thuỷ phân hoàn toàn 1 mol Gly-Ala-Val bằng nước (xúc tác acid) cần 1 mol $H_2O$ . Xác định đúng/sai cho từng ý.
Cho các phát biểu về Gly-Ala-Val: (a) Đây là một tripeptide. (b) Phân tử có 2 liên kết peptide. (c) Có phản ứng màu biuret với $Cu(OH)_2$/NaOH. (d) Thuỷ phân hoàn toàn 1 mol Gly-Ala-Val bằng nước (xúc tác acid) cần 1 mol $H_2O$. Xác định đúng/sai cho từng ý.
2
Gly-Ala-Val gồm 3 gốc amino acid (Gly, Ala, Val) nên là một tripeptide — ĐÚNG.
3
Tripeptide có $n=3$ gốc, số liên kết peptide $= n-1 = 2$ — ĐÚNG.
Tripeptide có $n=3$ gốc, số liên kết peptide $= n-1 = 2$ — ĐÚNG.
4
Tripeptide có 2 liên kết peptide ( $\geq 2$ ) nên có phản ứng màu biuret — ĐÚNG.
Tripeptide có 2 liên kết peptide ($\geq 2$) nên có phản ứng màu biuret — ĐÚNG.
5
Thuỷ phân hoàn toàn cần số mol $H_2O = n-1 = 2$ mol cho 1 mol tripeptide, KHÔNG phải 1 mol — SAI.
Thuỷ phân hoàn toàn cần số mol $H_2O = n-1 = 2$ mol cho 1 mol tripeptide, KHÔNG phải 1 mol — SAI.
6
(a) đúng, (b) đúng, (c) đúng, (d) sai.

Ví dụ

Giải mẫu một câu trả lời ngắn

1
Thuỷ phân hoàn toàn $m$ gam một tripeptide mạch hở (tạo bởi 3 gốc glycine, Gly-Gly-Gly) trong dung dịch NaOH vừa đủ, thu được 29,1 gam muối natri của glycine ( $M=97$ ). Tính $m$ (làm tròn đến hàng phần chục).
Thuỷ phân hoàn toàn $m$ gam một tripeptide mạch hở (tạo bởi 3 gốc glycine, Gly-Gly-Gly) trong dung dịch NaOH vừa đủ, thu được 29,1 gam muối natri của glycine ($M=97$). Tính $m$ (làm tròn đến hàng phần chục).
2
$n(muối) = 29{,}1/97 = 0{,}3$ mol. Vì mỗi phân tử Gly-Gly-Gly thuỷ phân hoàn toàn cho đúng 3 mol muối glycine, $n(Gly-Gly-Gly) = 0{,}3/3 = 0{,}1$ mol.
$n(muối) = 29{,}1/97 = 0{,}3$ mol. Vì mỗi phân tử Gly-Gly-Gly thuỷ phân hoàn toàn cho đúng 3 mol muối glycine, $n(Gly-Gly-Gly) = 0{,}3/3 = 0{,}1$ mol.
3
$M(Gly-Gly-Gly) = 3 \times 75 - 2 \times 18 = 225 - 36 = 189$ g/mol (trừ 2 phân tử $H_2O$ ứng với 2 liên kết peptide khi 3 gốc glycine kết hợp).
$M(Gly-Gly-Gly) = 3 \times 75 - 2 \times 18 = 225 - 36 = 189$ g/mol (trừ 2 phân tử $H_2O$ ứng với 2 liên kết peptide khi 3 gốc glycine kết hợp).
4
$m = n \times M = 0{,}1 \times 189 = 18{,}9$ gam.
$m = n \times M = 0{,}1 \times 189 = 18{,}9$ gam.
5
$m = 18{,}9$ gam.
$m = 18{,}9$ gam.

Ví dụ

Giải mẫu một câu đúng/sai từng ý tổng hợp cả amino acid và protein

1
Cho các phát biểu về hỗn hợp gồm glycine, đipeptide Gly-Ala và protein albumin: (a) Cả ba chất đều tan tốt trong nước. (b) Chỉ albumin cho phản ứng màu biuret. (c) Cả ba chất đều có tính lưỡng tính. (d) Đun nóng cả ba chất đều gây đông tụ. Xác định đúng/sai.
2
Glycine và Gly-Ala đều tan tốt (amino acid, peptide ngắn); albumin là protein hình cầu cũng tan tạo dung dịch keo — ĐÚNG.
3
Gly-Ala là đipeptide, chỉ 1 liên kết peptide, KHÔNG có biuret; chỉ albumin (protein, rất nhiều liên kết peptide) mới có biuret — ĐÚNG.
4
Glycine lưỡng tính (1 $-NH_2$ , 1 $-COOH$ ); Gly-Ala còn 1 đầu N và 1 đầu C tự do nên vẫn lưỡng tính; albumin cũng còn đầu N, đầu C tự do ở hai đầu mạch — ĐÚNG cho cả ba.
Glycine lưỡng tính (1 $-NH_2$, 1 $-COOH$); Gly-Ala còn 1 đầu N và 1 đầu C tự do nên vẫn lưỡng tính; albumin cũng còn đầu N, đầu C tự do ở hai đầu mạch — ĐÚNG cho cả ba.
5
Chỉ protein (albumin) mới có cấu trúc không gian bậc 2-3-4 để "sụp đổ" khi đun nóng; glycine và Gly-Ala là phân tử/mạch quá ngắn, không có cấu trúc không gian bậc cao để đông tụ — SAI.
6
(a) đúng, (b) đúng, (c) đúng, (d) sai — chỉ protein mới có hiện tượng đông tụ khi đun nóng.

Bốn ví dụ trên đủ để em thấy: câu đúng/sai và câu trả lời ngắn không kiểm tra kiến thức mới, mà kiểm tra em có thực sự HIỂU đúng bản chất từng phản ứng hay chỉ nhớ máy móc kết luận. Luyện tập nhuần nhuyễn cả hai định dạng này chính là cách ôn thi hiệu quả nhất cho kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025, vì đề thi thật sẽ phối hợp cả ba định dạng trong cùng một đề, xoay quanh đúng những kiến thức em đã học suốt khoá này. Khi làm đề thi thử tổng hợp cuối khoá, hãy tự tính thời gian cho từng phần — thời gian dành cho câu đúng/sai và trả lời ngắn thường cần nhiều hơn câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn, vì mỗi ý hoặc mỗi phép tính đều phải làm cẩn thận, không thể phỏng đoán.

Sai lầm thường gặp

Với câu trả lời ngắn, một sai lầm phổ biến là quên làm tròn đúng theo yêu cầu đề (ví dụ "đến hàng phần chục" nghĩa là chỉ giữ 1 chữ số sau dấu phẩy) hoặc quên đơn vị. Một phép tính đúng nhưng làm tròn sai vẫn bị chấm sai — đọc kỹ yêu cầu làm tròn trước khi điền đáp số.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Câu đúng/sai: xét TỪNG ý độc lập, không suy luận cả khối. Câu trả lời ngắn: làm đúng từng bước tính toán và làm tròn đúng yêu cầu đề. Cả hai dạng đều dựa trên đúng những kiến thức nền đã học ở bốn chương trước — không có kiến thức mới, chỉ có cách hỏi mới.

Đây là bài học cuối cùng của khoá Amino acid, peptide và protein. Em đã đi từ cấu tạo một phân tử nhỏ đến cách nó xây dựng nên toàn bộ protein trong cơ thể sống — kiến thức này sẽ còn xuất hiện lại khi em ôn tập tổng hợp cho kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025 môn Hoá học.