Bài học

Mệnh đề quan hệ không xác định và quy tắc dấu phẩy

Mục tiêu

Sau bài học này, em nhận biết và viết đúng mệnh đề quan hệ không xác định: đặt trong cặp dấu phẩy, không bao giờ dùng that, không bao giờ lược bỏ đại từ quan hệ, và biết dùng which để nhắc lại cả một hành động hoặc một ý vừa nêu, không chỉ một danh từ đơn lẻ.

Kiến thức cần nhớ từ hai chương trước

Suốt hai chương trước, mọi mệnh đề quan hệ em học đều là mệnh đề xác định: chúng thu hẹp một danh từ chung chung thành một đối tượng cụ thể, và không thể bỏ đi mà câu vẫn giữ nguyên nghĩa. Bài này giới thiệu một loại mệnh đề quan hệ khác hẳn về vai trò.

Câu hỏi khởi động

Lan muốn nói về quê mình: 'My hometown is famous for its clean air.' và 'My hometown attracts many visitors.' Mỗi người chỉ có một quê hương duy nhất, nên cụm my hometown đã đủ rõ ràng, không cần thêm mệnh đề nào để XÁC ĐỊNH đó là quê nào. Vậy nếu Lan vẫn muốn thêm thông tin về không khí trong lành vào câu, mệnh đề đó đóng vai trò gì, và viết ra sao cho đúng?

Mệnh đề quan hệ không xác định là gì

Mệnh đề quan hệ không xác định (non-defining relative clause) thêm thông tin PHỤ, không cần thiết để xác định danh từ đứng trước, vì danh từ đó đã rõ ràng sẵn rồi: một tên riêng (Ha Long Bay, Mr Phong), một danh từ có tính từ sở hữu chỉ người duy nhất (my hometown, my father), hoặc một danh từ đã được nhắc tới và xác định từ trước. Bỏ mệnh đề này đi, câu vẫn đủ nghĩa, chỉ mất đi phần thông tin thêm.

Quy tắc dấu phẩy và cấm that

Mệnh đề không xác định luôn đặt trong cặp dấu phẩy (hoặc một dấu phẩy nếu mệnh đề nằm ở cuối câu): 'My hometown, which is famous for its clean air, attracts many visitors.' Ba quy tắc đi kèm, khác hẳn mệnh đề xác định: không bao giờ dùng that ở đây (chỉ dùng who, which, whose, where, when), và không bao giờ lược bỏ đại từ quan hệ dù nó làm tân ngữ, vì thiếu dấu hiệu này, người đọc không còn phân biệt được đâu là thông tin phụ.

So sánh trực tiếp: 'The village which is famous for its clean air attracts many visitors' (không dấu phẩy) ngầm hiểu có NHIỀU làng, và chỉ làng có không khí trong lành mới thu hút khách. Còn 'My hometown, which is famous for its clean air, attracts many visitors' (có dấu phẩy) chỉ nói về MỘT quê hương duy nhất, mệnh đề chỉ bổ sung thêm chi tiết. Bài sau sẽ đi sâu hơn vào sự khác biệt nghĩa này.

Which nhắc lại cả một mệnh đề

Một cách dùng riêng của which trong mệnh đề không xác định: which có thể thay cho cả một hành động hoặc cả một ý vừa nêu ở mệnh đề trước, không chỉ thay cho một danh từ đơn lẻ. 'The town planted a thousand trees last year, which helped reduce air pollution.' Ở đây, which không thay cho trees, mà thay cho cả việc trồng một nghìn cây, chính hành động đó mới là thứ giúp giảm ô nhiễm không khí, chứ không phải bản thân những cái cây.

Ví dụ mẫu

Ví dụ

Mệnh đề không xác định cơ bản, dấu phẩy đôi

1
Kết hợp: 'My hometown is famous for its clean air.' + 'My hometown attracts many visitors.' Bẫy: viết liền không dấu phẩy như mệnh đề xác định, làm mất đi tín hiệu rằng my hometown đã là một nơi duy nhất, không cần xác định thêm.
2
My hometown là sở hữu chỉ một quê hương duy nhất của người nói, đã rõ ràng, không cần mệnh đề nào để XÁC ĐỊNH nó là quê nào. Mệnh đề which is famous for its clean air chỉ thêm thông tin phụ, nên phải đặt trong cặp dấu phẩy.
3
Bỏ dấu phẩy sai vì biến câu thành mệnh đề xác định, ngầm hiểu có nhiều quê hương khác nhau. Dùng that ở đây cũng sai, vì that không bao giờ xuất hiện sau dấu phẩy.
4
My hometown, which is famous for its clean air, attracts many visitors.
5
Ghi nhớ: danh từ đã rõ ràng (tên riêng, sở hữu duy nhất) đi với mệnh đề không xác định, đặt trong dấu phẩy. Biến thể: Ha Long Bay, which was recognized as a UNESCO World Heritage Site, attracts millions of tourists every year.

Ví dụ

Không dùng that, không lược bỏ trong mệnh đề không xác định

1
Câu cho sẵn: 'Mr Phong, that/who teaches us about recycling, organized the campaign.' Bẫy: dùng that vì quen với mệnh đề xác định ở hai chương trước, quên rằng quy tắc đổi khác hoàn toàn sau dấu phẩy.
2
Mr Phong là một tên riêng, đã xác định rõ, nên mệnh đề đứng giữa cặp dấu phẩy là không xác định. Trong mệnh đề không xác định, that bị cấm tuyệt đối, phải dùng who cho người.
3
Thay that bằng who; đồng thời lưu ý dù who ở đây làm chủ ngữ (theo sau là teaches) hay giả sử nó làm tân ngữ, cũng không bao giờ được lược bỏ trong mệnh đề không xác định.
4
Mr Phong, who teaches us about recycling, organized the campaign.
5
Ghi nhớ: sau dấu phẩy, luôn dùng who/which/whose/where/when, không bao giờ that, và không bao giờ lược bỏ đại từ quan hệ.

Ví dụ

Which nhắc lại cả một hành động

1
Câu cho sẵn: 'The town planted a thousand trees last year, which helped reduce air pollution.' Bẫy: hiểu nhầm which chỉ thay cho trees, rồi thắc mắc vì sao chính cây cối lại giúp giảm ô nhiễm không khí ngay lập tức.
2
Which ở đây không đứng ngay sau một danh từ đơn lẻ, mà đứng sau dấu phẩy kết thúc cả một mệnh đề (the town planted a thousand trees last year). Which đang nhắc lại toàn bộ hành động trồng cây đó, không chỉ riêng trees.
3
Nếu which chỉ thay cho trees, câu phải viết lại thành 'The thousand trees which helped reduce air pollution were planted last year,' một nghĩa khác hẳn, chỉ nói về bản thân cây cối, không nói tới việc trồng cây.
4
Giữ nguyên: The town planted a thousand trees last year, which helped reduce air pollution (which = việc trồng một nghìn cây).
5
Ghi nhớ: which sau dấu phẩy, đứng sau cả một mệnh đề, có thể nhắc lại toàn bộ ý vừa nêu. Biến thể: The school banned plastic bags in the canteen, which surprised many students at first.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Ba lỗi thường gặp nhất với mệnh đề không xác định: quên cặp dấu phẩy, dùng that thay vì who/which, và cố lược bỏ đại từ quan hệ như ở mệnh đề xác định. Cả ba đều làm câu sai ngữ pháp hoặc đổi hẳn nghĩa của câu.

Tổng kết

Mệnh đề quan hệ không xác định thêm thông tin phụ cho một danh từ đã rõ ràng, đặt trong cặp dấu phẩy, không bao giờ dùng that, không bao giờ lược bỏ đại từ quan hệ. Which sau dấu phẩy còn có thể nhắc lại cả một hành động vừa nêu, không chỉ một danh từ đơn lẻ.

Chương tiếp theo đặt mệnh đề xác định và không xác định cạnh nhau trên cùng một câu để em thấy rõ sự khác biệt về nghĩa, rồi luyện kỹ hai kỹ năng thi tuyển sinh 10: kết hợp câu và biến đổi câu.